BMT tribunasından diplomatik kulislərə TƏHLİL

BMT Baş Assambleyasının builki sessiyası dünya siyasətində eyni anda bir neçə böhranın dərinləşdiyi mürəkkəb mərhələyə təsadüf edir. Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə genişlənən qarşıdurmalar, ABŞ-İran gərginliyi və böyük güclər arasındakı rəqabət göstərir ki, beynəlxalq münasibətlər sistemi əvvəlki qaydalarla idarə olunmaqda çətinlik çəkir.

Nyu-Yorkda səslənən çıxışların əsas xətti də məhz budur: dövlətlər bir tərəfdən beynəlxalq hüquq və çoxtərəfli əməkdaşlıqdan danışır, digər tərəfdən milli təhlükəsizlik maraqlarını daha sərt şəkildə ön plana çıxarırlar.

Budəfəki sessiyanı əvvəlkilərdən fərqləndirən mühüm məqamlardan biri tribunadakı ritorika ilə pərdəarxası diplomatiya arasındakı fərqdir. İctimai çıxışlarda kifayət qədər sərt mövqelər səslənsə də, paralel olaraq müxtəlif tərəflər arasında danışıqlar və siyasi təmaslar davam edir. Xüsusilə ABŞ-İran xəttində yaranan vəziyyət bunun nümunəsidir. Vaşinqton Tehrana qarşı təzyiq siyasətini davam etdirərkən diplomatik kanalın tamamilə bağlanmaması qarşıdurmanın nəzarətdən çıxmasının tərəflərin heç biri üçün arzuolunan olmadığını göstərir.

Ukrayna məsələsi də BMT həftəsinin əsas mövzularından biri olaraq qalır. Burada diqqət artıq yalnız cəbhədəki vəziyyətə deyil, müharibənin hansı siyasi mexanizmlə dayandırıla biləcəyinə yönəlir. Enerji infrastrukturu, hava hücumundan müdafiə, sanksiyalar və mümkün atəşkəs formulları eyni diplomatik paketin ayrı-ayrı hissələrinə çevrilib. Bununla belə, Moskva ilə Kiyev arasında fundamental fikir ayrılıqları qalır və böyük dövlətlərin apardığı danışıqların yaxın müddətdə hərtərəfli sülh razılaşmasına çevriləcəyini söyləmək üçün hələ kifayət qədər əsas yoxdur.

Digər mühüm istiqamət Yaxın Şərqdir. Regionda baş verənləri artıq bir-birindən tamamilə ayrı münaqişələr kimi qiymətləndirmək getdikcə çətinləşir. İran ətrafındakı gərginlik, İsrailin təhlükəsizliyi, Fələstin məsələsi, Livan və Yəməndəki proseslər, Hörmüz və Bab əl-Məndəb kimi strateji dəniz yollarının təhlükəsizliyi bir-biri ilə əlaqəli təhlükəsizlik zənciri yaradır. Məhz buna görə Yaxın Şərqdə bir nöqtədə baş verən eskalasiya yalnız həmin ölkələrə deyil, enerji qiymətlərindən beynəlxalq ticarətə qədər daha geniş sistemə təsir göstərə bilir.

Bütün bunların fonunda BMT-nin özünün imkanları barədə müzakirələr də güclənir. Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərinin bir sıra böhranlarda fərqli tərəflərdə dayanması təşkilatın operativ qərar qəbul etmək imkanlarını məhdudlaşdırır. Bu səbəbdən BMT-də islahat, Təhlükəsizlik Şurasında təmsilçiliyin genişləndirilməsi və inkişaf etməkdə olan ölkələrin qərarvermə prosesində rolunun artırılması məsələləri yenidən gündəmə gəlir. Problem təkcə BMT-nin hansı qərarı qəbul etməsində deyil, həmin qərarın böyük güclərin maraqları toqquşduğu şəraitdə necə həyata keçiriləcəyindədir.

Nəticədə Nyu-Yorkdakı hazırkı diplomatik marafon dünya siyasətində maraqlı bir ziddiyyəti üzə çıxarır. Dövlətlər arasında qarşıdurma və güc siyasəti güclənir, amma eyni dövlətlər dialoq aparmaq üçün yenə də ortaq platformalara ehtiyac duyurlar. Buna görə BMT-nin əhəmiyyətini yalnız qəbul etdiyi qətnamələrlə ölçmək düzgün olmazdı. Hazırkı mərhələdə onun mühüm funksiyalarından biri bir-biri ilə ciddi qarşıdurmada olan dövlətlərin eyni məkanda qalmasını və diplomatik kanalların tamamilə qırılmamasını təmin etməkdir. Dünya siyasətində yeni balansın necə formalaşacağı isə böyük ölçüdə tribunada səslənən bəyanatlardan deyil, onların arxasında aparılan danışıqların hansı nəticə verməsindən asılı olacaq.

Ruslan Zəngəzur