BRİKS rəqəmsal valyuta ilə dollara alternativ axtarır?

"Reuters" mənbələrə istinadən xəbər verir ki, Hindistanın Mərkəzi Bankı sərhədyanı hesablaşmaları sadələşdirmək üçün BRİKS rəqəmsal valyutalarının inteqrasiyasını təklif edib. Agentliyin məlumatına görə, Hindistan Ehtiyat Bankı hökumətə mərkəzi bank rəqəmsal valyutalarının (CBDC) inteqrasiyası təşəbbüsünü qarşıdan gələn BRİKS sammitinin gündəliyinə daxil etməyi təklif edib. Mənbələr qeyd edirlər ki, bu ideyanın həyata keçirilməsi qrupun ABŞ dollarından asılılığını azalda bilər və bu, əvvəllər ABŞ dollarından yayınma riskləri barədə xəbərdarlıq edən Vaşinqtonda narahatlıq yarada bilər. Bəs bu ideya nə dərəcədə realdır?

Analitiklərin sözlərinə görə, Hindistan Mərkəzi Bankının BRİKS ölkələrinin mərkəzi bank rəqəmsal valyutalarının (CBDC) inteqrasiyası ilə bağlı təşəbbüsü qlobal maliyyə sistemində gedən dərin transformasiyaların növbəti əlaməti kimi dəyərləndirilə bilər. "Reuters"in yaydığı məlumata görə, bu təklifin BRİKS-in qarşıdakı sammitinin gündəliyinə salınması planlaşdırılır. Məsələ təkcə texnoloji yenilik deyil, daha geniş mənada dollar mərkəzli beynəlxalq maliyyə arxitekturasına alternativ axtarışların davamıdır.

Son illər geosiyasi gərginliklərin artması, sanksiyaların maliyyə alətinə çevrilməsi və qlobal ticarətdə risklərin yüksəlməsi bir sıra ölkələri mövcud sistemdən kənar mexanizmlər qurmağa sövq edir. BRİKS məhz bu kontekstdə iqtisadi platformadan tədricən strateji blok səviyyəsinə yüksəlir.

CBDC-lərin inteqrasiyası ideyasının əsas hədəfi transsərhəd ödənişləri sürətləndirmək və ucuzlaşdırmaqla yanaşı, BRİKS ölkələrinin dollar və SWIFT sistemindən asılılığını azaltmaqdır. Bu isə Vaşinqtonun narahatlığını doğuran əsas məqamdır. ABŞ daha əvvəl açıq şəkildə bəyan etmişdi ki, dolların yan keçilməsi qlobal maliyyə sabitliyi üçün risklər yarada bilər. Lakin BRİKS ölkələri bu arqumenti fərqli oxuyur: onların baxışında mövcud sistem birtərəfli təzyiq alətinə çevrilib.

Əslində, söhbət dolların dərhal əvəzlənməsindən getmir. Məsələ alternativ marşrutların yaradılması və ölkələrin manevr imkanlarının genişləndirilməsidir. Rəqəmsal valyutalar bu baxımdan texniki baxımdan daha çevik və nəzarət oluna bilən mexanizm təklif edir.

Maliyyə mütəxəssislərinin fikrincə, təşəbbüsün qarşısında duran əsas çətinliklərdən biri BRİKS ölkələrinin CBDC sahəsində fərqli mərhələlərdə olmasıdır. Çin rəqəmsal yuanı artıq real dövriyyəyə buraxıb və onu həm daxili, həm də məhdud beynəlxalq əməliyyatlarda sınaqdan keçirir. Hindistan və Braziliya pilot mərhələdədir, Rusiya isə sanksiyalar fonunda rəqəmsal rublu strateji layihə kimi irəli çəkir. Yeni üzvlər – İran, BƏƏ və Misir – alternativ ödəniş mexanizmlərinə xüsusilə maraqlıdır.

Bu müxtəliflik vahid sistemin yaradılmasını çətinləşdirir. Texnoloji standartlar, hüquqi çərçivələr, valyuta nəzarəti və məlumat təhlükəsizliyi məsələləri hələ tam uzlaşdırılmayıb. Buna görə də yaxın perspektivdə tam inteqrasiya olunmuş BRİKS rəqəmsal valyuta platforması real görünmür.

Bununla belə, təşəbbüsü sırf texniki layihə kimi qiymətləndirmək yanlış olardı. CBDC inteqrasiyası BRİKS-in qlobal maliyyədə siyasi subyekt kimi mövqeyini gücləndirmək cəhdidir. Xüsusən enerji və xammal ticarətində rəqəmsal valyutalardan istifadənin artması dolların mütləq üstünlüyünü tədricən zəiflədə bilər. Orta müddətdə ikitərəfli və ya regional mexanizmlərin – məsələn, Çin–BƏƏ və ya Çin–Rusiya arasında rəqəmsal hesablaşmaların – yaranması daha real ssenari hesab olunur. Bu, qlobal maliyyə sisteminin parçalanması deyil, paralel kanalların çoxalması deməkdir.

Beləliklə, BRİKS-in CBDC təşəbbüsü inqilabi deyil, lakin strateji əhəmiyyətlidir. Bu layihə qlobal maliyyə nizamını dərhal dəyişməyəcək, lakin çoxqütblü iqtisadi sistemə doğru atılan ardıcıl addımlardan biridir. Dolların hegemonluğu yaxın illərdə qalacaq, lakin alternativlərin artması onun toxunulmaz statusunu artıq müzakirə predmetinə çevirib. Məhz bu səbəbdən Hindistanın təklifi BRİKS sammitində qəbul edilib-edilməməsindən asılı olmayaraq, qlobal maliyyənin gələcəyinə dair əsas debatların mərkəzində qalacaq.

Səbuhi MƏMMƏDOV

XQ