Cəmi 2500 nəfərin danışdığı yeni dil kəşf edildi

Tədqiqatçılar iddia edirlər ki, rünlər isveç dilinin Älfdalian dialektinin əslində fərqli qədim Nordic dili olduğunu sübut edir. Dilçilər İsveçin mərkəzində 2500 nəfərin danışdığı dilin ezoterik dialektdən daha çox olduğunu təkid edirlər. Älfdalian bu gün cəmi 2500 nəfərin danışdığı mərkəzi İsveçin kiçik bir küncündə əsrlər boyu sağ qalmış fərqli bir dildir.

Publika.az “The Guardian”a istinadən xəbər verir ki, İsveç dilinə az bənzəməsinə baxmayaraq, Älfdalian sadəcə ölkənin dominant dilinin ləhcəsi hesab olunur.

İndi tədqiqatçılar Älfdalian dilinin kökləri haqqında yeni məlumatlar kəşf etdiklərini bildirirlər. Ümid edirlər ki, bu, onun statusunu gücləndirəcək və azlıqların dili kimi rəsmi şəkildə tanınmasına kömək edəcək.

Älfdalian ənənəvi olaraq Dalarna bölgəsinin İsveçdə Alfdalen və Älfdalian dilində Evdalen kimi tanınan kiçik bir hissəsində danışılır. Lakin linqvistik və arxeoloji dəlillərdən, o cümlədən rünlərdən istifadə edərək, Älfdalian mütəxəssislər dili altıncı və səkkizinci əsrlər arasında bütün Skandinaviyada danışılan qədim norveç dilinin son mərhələsinə qədər izlədilər.

Onlar inanırlar ki, İsveçin Dalarna bölgəsindəki ovçu-toplayıcılara bu dili mənimsəməyə başlayan ticarət üçün beynəlxalq bazaya çevrilən Uppland bölgəsindəki fermerlər tərəfindən təqdim edilib. O dövrdə Dalarnanın ovçu-toplayıcıları dilçilərin “Paleo-Şimali Norse” adlandırdıqları bir dildə danışırdılar.

İngilis dilində ilk nəşr olunan Elfdalian qrammatikası üzrə yeni kitabın həmmüəllifi Yair Sapir deyib: “Elfdalian lüğəti arasındakı fərqi müqayisə edən bir araşdırma var və o, məsafənin (İsveç və Elfdalian arasında) eyni olduğunu göstərir. Beləliklə, isveç, norveç və danimarka dillərində danışanlar arasında qarşılıqlı anlaşma, isveç və Älfdalian dillərində olduğundan daha yüksəkdir.

Təxminən 1400-cü ilə qədər bölgə ticarət və tranzit ərazisi olaraq Norveç və İsveçin digər hissələrinin linqvistik və mədəni təsiri altında idi. Lakin Kalmar İttifaqı yaradılanda və ticarətin xarakteri kəskin şəkildə dəyişdikdə, linqvistik yeniliklər birdən-birə dayandı.

Yalnız 1900-cü illərdə məktəblərin meydana çıxması, sənayeləşmə və urbanizasiyanın güclü İsveç təsirini gətirməsi ilə dil yenidən dəyişməyə başladı. Sapir deyir ki, bu, əslində onu “bu günə qədər qalmış orta əsrlər dili” etdi.

Bundan əvvəl bir kənddən digərinə, bəzən də kəndlərin daxilində dəyişən çoxlu xüsusi dialektlər var idi. “İnsanlar o qədər də hərəkət etmirdilər, o qədər də hərəkətlilik yox idi və bölmələr olduqca müstəqil idi. Onların xarici dünya ilə o qədər də əlaqə saxlamağa ehtiyacı yox idi”.

Rünlər İsveçin çox hissəsində 14-cü əsrdə köhnəlmiş olsa da, 1909-cu ildə Alvdalendə runların istifadə edildiyinə dair sübutlar var ki, bu da onu dünyada ən son istifadə edilən yerə çevirdi.

17-18-ci əsrlərdə Baltikyanı ölkələrin böyük bir hissəsini idarə edən İsveç İmperiyasının irsi bu gün İsveçin azlıqlarının dillərinə və ləhcələrinə münasibətdə görünür. İncil fin və eston dillərinə tərcümə edilsə də, onların keçmiş Danimarka ərazilərində Danimarka dilində olan nüsxələri müsadirə edildi. İncilin Elfdaliana və digər ləhcələrə tərcümə edilməsindən söhbət gedə bilməzdi.

Bu münasibətin nəticəsidir ki, dildə danışmaq tarixən ayıb olsa da, son illərdə qürur hissi yaranıb. Ana dilində danışanların dili qorumaq və dirçəltmək səyləri onu daha çox insanın öyrənməsinə, standartlaşmasına, məktəblərdə tədrisin artmasına, elmi tədqiqatların aparılmasına və Alfdali uşaq ədəbiyyatının yaradılmasına səbəb olmuşdur. Keçmiş Alfdalen kilsəsinin 5000 sakininin təxminən yarısı bu dildə danışır və bir çoxları təcrübəlidir, yəni onu tez-tez yerli supermarketdə eşitmək olar.

“Son 20 ildə dil mənzərəsi də dəyişdi, Älfdalendə Älfdalian dilində daha çox əlamət görürsən. Siz də hiss edə bilərsiniz ki, utanc hissi qürur hissi ilə əvəzlənib”.

Lakin İsveçin dilə təsiri gücləndikcə, dilin strukturu zəiflədikcə və Älfdalian sözləri yerini dəyişdikcə, daha diqqətli qorunma tələb olunur. Bəzən bir sözün isveçcə və ya Älfdalian olduğunu müəyyən etmək çətindir, çünki onlar bir-biri ilə əlaqəlidir.

Adəm