“Cəmiyyətimizdə “camaat nə deyər” psixologiyası kök salıb” SOSİOLOQDAN AÇIQLAMA

Əsrlər boyu formalaşan adət-ənənələr, ailə və cəmiyyət içində nüfuz anlayışı, sosial mühitin təzyiqi – bütün bunlar təmtəraqlı toyların niyə hələ də davam etməsinin əsas səbəblərindəndir. Toy yalnız iki gəncin birgə həyata başlaması yox, həm də iki ailənin özünü təqdim etmə mərasimi kimi qəbul olunur. Bu düşüncə isə illərdir dəyişmir.

Cəmiyyətimizdə toylar çox vaxt ailənin imici, sosial status göstəricisi kimi qiymətləndirilir. Belə düşünülür ki, kim daha təmtəraqlı, daha səs-küylü toy edir, o da daha varlı, daha “böyük” ailə sayılır. Nəticədə, bəzən maddi imkanı olmayan ailələr də sırf bu imici qorumaq üçün kredit götürür, borca girir. Ən bahalı restoranlar tutulur, yüksək səviyyədə musiqiçilər, operatorlar dəvət olunur, hətta toyda geyilən libaslar belə kirayə götürülür – sadəcə başqalarına “biz də bacarırıq” mesajı vermək üçün.

Məsələ ondadır ki, bu tip mərasimlərdə əsas diqqət xoşbəxt ailə qurmağa deyil, ətrafın təsirinə yönəlir. Cütlüklərin birgə həyatlarının ilk addımı bəzən borc və maddi sıxıntı ilə başlayır. Toyun təmtərağı bitdikdən sonra ödənilməli olan borclar ailədaxili gərginliklərə, münaqişələrə səbəb olur. Çoxları üçün toyun xatirəsi bahalı fotolar və şənlik yox, aylıq ödənilməyən kredit borcu ilə yadda qalır.

Bununla yanaşı, sosial şəbəkələrin təsiri də bu problemi daha da dərinləşdirib. İnsanlar “Instagram”da, “TikTok”da gördükləri dəbdəbəli toyları öz həyatlarına tətbiq etməyə çalışır. Halbuki, hər kəsin maddi imkanları eyni deyil. Amma “o edibsə, mən niyə etməyim?” yanaşması nəticədə ailələri maliyyə uçurumuna sürükləyir.
Ən maraqlısı isə budur: bu qədər borc, bu qədər zəhmət nəyə görə? Əgər toyun əsl məqsədi birliyin başlanğıcıdırsa, nəyə görə bu başlanğıc süni görüntülər, maddi yük və psixoloji təzyiqlə müşayiət olunmalıdır?

Bəs sual burasındadır: Həqiqətən də ailə həyatı üçün vacib olan, cütlüyün özünü xoşbəxt hiss etməsi, yoxsa cəmiyyətə xoş görünməkdir? Niyə bu zərərli ənənədən imtina etmirik?

Mövzu ilə bağlı sosioloq Üzeyir Şəfiyev Avtosfer.az-a açıqlamasında bildirib ki, cəmiyyətimizdə “görən nə deyər?” düşüncəsi hələ də güclü şəkildə qalmaqdadır:

“İnsanlarımız əksər hallarda həyat tərzlərini, tədbirlərini və mərasimlərini başqalarının gözündə necə görünəcəklərinə əsasən planlaşdırırlar. İstər xeyir işlər, istərsə də yas mərasimləri – çox vaxt bunlar ictimaiyyətə yönəlmiş, göstəri xarakterli şəkildə təşkil olunur. Əsas məqsəd ətrafın diqqətini çəkmək, “geri qalmamaq” psixologiyası ilə hərəkət etməkdir.

Bu yanaşma kökündənin sosial təzyiq və ictimai rəqabət dayanır. İnsanlar bir çox hallarda maddi imkanından asılı olmayaraq, bahalı məkanlarda toylar edir, kreditlə lüks avtomobil alır, yüksək kirayəli evlərdə yaşayırlar. Hətta maddi imkanı uyğun olmayan ailələr belə, şəhərin mərkəzində dəbdəbəli tədbirlər keçirməyə can atırlar. Bu isə nəticədə onları borc yükü altına salır”.

Sosioloqun fikrincə, dinimiz və milli-mənəvi dəyərlərimiz isə əksinə, təvazökarlığı və imkan daxilində yaşamağı tövsiyə edir:

“Tariximizə və dini ənənələrimizə baxdıqda, sadəlik və təmtəraqdan uzaq həyat tərzinin təşviq edildiyi açıq görünür. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) belə tədbirlərin təvazökar şəkildə keçirilməsini tövsiyə edərək ifrata varmağın qarşısını almağa çalışmışdır.

Lakin reallıqda isə arzular imkanların önünə keçir. İnsanlar illərlə xəyal etdiklərini həyata keçirmək üçün borca girir, kreditlərlə yaşayırlar. Bu da sonradan ailə büdcəsinə, psixoloji vəziyyətə və hətta ailədaxili münasibətlərə mənfi təsir göstərir. Çox vaxt bu cür qərarların nəticəsində məhkəmə çəkişmələri, boşanmalar, depressiya hallarının artdığı müşahidə olunur”.

Mövzunun cavabsız qalan sualı isə budur: Niyə biz arzularımızı imkanlarımıza uyğunlaşdırmaq əvəzinə, imkanlarımızı arzularımıza uyğunlaşdırmağa çalışırıq?

Eltac Zülfüqaroğlu