16 yaşlı qız ərə verilirdi… Sosioloqdan AÇIQLAMA

Qohum evliliyinə tələsdilər, qanunla qarşılaşdılar, Sabirabadda erkən nikah qalmaqalı dərs olmalıdır

“Valideynlərə və cəmiyyətə fəsadlar izah edilməlidir. Erkən nikahların qarşısını almaq üçün təhsil və maarifləndirmə əsas rol oynayır”

Sabirabadda 16 yaşlı qızı 33 yaşlı oğlana ərə vermək istəyiblər. Bu barədə aparıcı Lalə Azərtaş öz verilişində məlumat verib. O qeyd edib ki, qurulan toy məclisinin qarşısı alınıb: "Mənə Sabirabad tərəfdən güclü bir qarğış küləyi gəlir. Çünki gecə ilə aldığım məlumatla bu gün Sabirabadın Yenikənd kəndində qurulan bir toy mərasimi ləğv edilib. Ona görə ki, bu toyda əyləşən qızın heç 17 yaşı tamam olmayıb. Bilirəm ki, indi bizi izləyirlər. Qulağıma bir-iki söz çatır. Mən axı dedim ki, darvazanın o biri tərəfində bizim əməkdaşlarımız var. O toy bu gün olmayacaq. 16 yaşlı bir uşağı məndə olan məlumata görə, 33 yaşlı xalası oğluna məcbur ərə vermək istəyiblər. Qohum evlilikləri iyunun 1-dən rəsmi olaraq qadağan olunacaq. Ona görə də belə tələsik etmək istəyirdilər ki, iyunun 1-dən dövlət qadağa edəcək. Hətta eşitdiyimə görə, toy üçün 20 min xərc çəkilibmiş. İndi orada çal-çağır olmalı idi".

Qeyd edək ki, 16 yaşlı qızın 33 yaşlı bir kişiyə, üstəlik, xalası oğluna ərə verilmək istənilməsi bir neçə mühüm məsələni ortaya qoyur. Daha doğrusu, bu hadisə Azərbaycanda azyaşlı qızların erkən nikaha cəlb edilməsi və məcburi evlilik kimi ciddi sosial problemləri yenidən gündəmə gətirib.

Toyun tələsik keçirilmək istənilməsinin səbəbi də diqqətçəkicidir — iyulun 1-dən Azərbaycanda qohum evliliklərinin qadağan olunacağı ilə bağlı gözləntilər. Bu da göstərir ki, bəzi ailələr bu tip evlilikləri hüquqi boşluqlardan istifadə edərək həyata keçirməyə çalışırlar. Halbuki, qohum evlilikləri təkcə sosial deyil, həm də səhiyyə baxımından ciddi genetik risklər daşıyır.

Sosioloq, professor Əhməd Qəşəmoğlu Sherg.az-a açıqlamasında erkən nikahların Azərbaycanda ciddi sosial problem olduğunu vurğulayıb:

 “16 yaşlı bir qızın 33 yaşlı, üstəlik, xalası oğlu olan bir kişiyə ərə verilməsi kimi hallar, sadəcə fərdi qərar və ya təsadüfi bir hadisə deyil, bunun arxasında dərin köklü mədəni ənənələr, sosial təzyiqlər, gender bərabərsizliyi və ailə daxilində hökmranlıq edən patriarxal münasibətlər sistemi dayanır. Belə hallar cəmiyyətin bəzi təbəqələrində qız uşaqlarının erkən yaşda evləndirilməsini normallaşdıran düşüncə tərzinin, qadının həyatında öz seçimlərini etməsinə imkan verilməməsinin və ailə şərəfi, namus anlayışının qadının taleyi üzərindən formalaşdırılmasının nəticəsidir.

Uşaqlıqdan etibarən qız uşaqlarına “ərə getmək” əsas həyat məqsədi kimi aşılanır. Cəmiyyətin və ailənin bu yöndəki gözləntiləri nəticəsində qızlar təhsil almaq, peşəkar inkişaf etmək və şəxsi maraq dairələrini kəşf etmək imkanlarından uzaq qalırlar. Belə mühitdə böyüyən qızlar üçün ailə qurmaq bir seçim deyil, adətən qaçılmaz bir mərhələyə çevrilir. Nəticədə, azad seçim imkanları olsa belə, onlar daxili inanclar və sosial təzyiqlər səbəbindən erkən yaşda evlənməyi düzgün və təbii yol kimi görə bilərlər".

Sosioloqun sözlərinə görə, erkən nikahların qarşısını almaq üçün təhsil və maarifləndirmə əsas rol oynayır. Valideynlərə və cəmiyyətə bu məsələnin fəsadları izah edilməlidir. Rayonlarda təhsil imkanlarının artırılması və iş yerlərinin yaradılması da bu problemin həllinə kömək edə bilər:

 “Erkən nikahların qarşısının alınmasında əsas açar rolu təhsil və maarifləndirmə oynayır. Bu cür nikahların arxasında duran sosial və mədəni səbəbləri aradan qaldırmaq üçün ilk növbədə valideynlər və geniş ictimaiyyət bu məsələnin uzunmüddətli mənfi nəticələri barədə məlumatlandırılmalıdır. Bu yalnız hüquqi qadağalarla deyil, həm də dəyərlərin dəyişməsi yolu ilə mümkündür. Eyni zamanda, xüsusilə kənd və rayon ərazilərində qızların təhsilə çıxış imkanlarının genişləndirilməsi, eləcə də onların gələcəkdə iqtisadi cəhətdən müstəqil ola bilmələri üçün iş yerlərinin yaradılması, erkən nikah riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər".

Ə.Qəşəmoğlunun fikrincə, erkən nikahlarla mübarizədə yalnız maarifləndirmə yetərli deyil – hüquqi mexanizmlərin də gücləndirilməsi vacibdir:

 “Bu məqsədlə qanunvericilikdə müvafiq dəyişikliklər edilməli, erkən nikahların qarşısını alan qanunlar daha sərt və konkret şəkildə tənzimlənməlidir. Lakin ən önəmlisi, bu qanunların kağız üzərində qalmayıb praktikada effektiv tətbiq olunmasıdır. Qız uşaqlarının hüquqlarını pozaraq onları erkən yaşda evləndirməyə cəhd edən valideynlər və digər məsul şəxslər məsuliyyətə cəlb edilməli, bu cür halların cəzasız qalmasına yol verilməməlidir. Belə bir yanaşma həm preventiv, həm də cəza yönümlü tədbir kimi erkən nikahların azalmasına real təsir göstərə bilər".

Professor sonda qeyd edib ki, erkən nikah problemi yalnız fərdi, bir ailənin, bir rayonun problemi deyil, cəmiyyətin ümumi inkişafına mənfi təsir göstərən ciddi bir məsələdir. Bu səbəbdən, onun həlli üçün kompleks və sistemli tədbirlər görülməlidir.