Çinin xarici siyasətində Şimal strategiyası

Asiya nəhənginin Avropaya ən qısa yolu Azərbaycandan keçir

Çin Xalq Respublikasının xarici işlər naziri Van İnin iyul ayında Danimarka, İsveç, Finlandiya və Norveçə rəsmi səfəri Pekinin Avropa qitəsində həyata keçirdiyi ən mühüm diplomatik təşəbbüslər sırasına daxildir. Avropa İttifaqı ilə rəsmi Pekin arasında qlobal təhlükəsizlik, siyasi arxitektura və Ukrayna böhranı ətrafında yaranan fikir ayrılıqlarının davam etdiyi şəraitdə bu addımın atılması xüsusi məna kəsb edir.

Şərq nəhəngi Şimali Avropa ölkələri ilə siyasi dialoqu yenidən aktivləşdirməyə, qarşılıqlı münasibətlərin institusional əsaslarını möhkəmləndirməyə və mövcud diplomatik gərginliyi azaltmağa çalışır. Danimarka ilə hərtərəfli strateji tərəfdaşlığın inkişaf etdirilməsi, İsveçlə uzunmüddətli diplomatik durğunluğun aradan qaldırılması, Finlandiya ilə gələcəyə yönələn əməkdaşlığın təsdiqlənməsi, Norveç rəhbərliyi ilə qlobal təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirə olunması səfərin prioritetlərini təşkil edir. Mövcud diplomatik fəallıq Azərbaycanın dövlət maraqları və qlobal geosiyasi mövqeyi baxımından müstəsna əhəmiyyət kəsb edir.

* * *

Qlobal siyasi arxitekturanın yenidən formalaşması prosesi davam edir. Rəsmi Bakı ilə Pekin arasındakı strateji dialoq son illər davamlı şəkildə genişlənərək yeni müstəviyə qədəm qoyub. Azərbaycanın müəllifi olduğu, Avrasiya məkanında həlledici rol oynayan Orta Dəhliz konsepsiyası Avropa ilə Asiya arasında ən etibarlı, eyni zamanda, perspektivli geostrateji qovşaq kimi ön plana çıxır. Qlobal nəqliyyat marşrutlarının texniki detallarına toxunmadan qeyd etmək lazımdır ki, tranzit yollarının diversifikasiyası mütləq şəkildə siyasi asılılıqların aradan qaldırılmasına, dövlətlərin suveren qərarlar qəbuletmə imkanlarının artırılmasına xidmət göstərir. Bu baxımdan, Şimali Avropa paytaxtları ilə rəsmi Pekin arasında siyasi münasibətlərin inkişafı Avrasiya materikindəki qüvvələr balansına müsbət təsir göstərəcək, həmçinin Azərbaycanın beynəlxalq arenadakı mövqeyini artıracaq.

Nazir Van İnin Şimali Avropa turu göstərdi ki, Çin rəhbərliyi Avropanın siyasi baxımdan ən mühüm qütblərindən sayılan bölgə ilə münasibətləri qarşıdurma müstəvisindən çıxarmaq niyyətindədir. Tərəflər arasında müşahidə olunan ideoloji və siyasi ziddiyyətlərə baxmayaraq, paytaxtlar müntəzəm siyasi dialoqun davam etdirilməsinin vacibliyini təsdiqlədilər. Diplomatik təmasların bərpa olunması, siyasi platformalarda davamlı məsləhətləşmələrin aparılması qlobal sabitliyə də töhfə verir. Proseslərin inkişaf dinamikası təsdiqləyir ki, Şərq ilə Qərb arasındakı inteqrasiyanın siyasi cəhətdən təmin edilməsi mütləq şəkildə ortaq məkanların təhlükəsizliyindən keçir. Cənubi Qafqaz, xüsusən də Azərbaycan iki nəhəng coğrafiya arasında qalan ən mühüm siyasi qala rolunu oynayır. Çinin Şimali Avropa dövlətlərinə uzanan siyasi xətti məhz sabitliyin qorunub saxlanılmasını tələb edir.

Şimali Avropa ölkələrinin beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasındakı yeri son hadisələr fonunda ciddi şəkildə dəyişib. Finlandiya və İsveçin hərbi alyansa daxil olması regionun profilini tamamilə yenilədi. Rəsmi Pekinin belə həssas dövrdə bölgəyə yüksək səviyyəli emissar göndərməsi xüsusi mesaj xarakteri daşıyır. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri Oslo, Helsinki, Stokholm və Kopenhagen rəsmiləri ilə keçirdiyi görüşlərdə əsasən dövlətlərarası etimadın bərpasına, təhlükəsizlik narahatlıqlarının azaldılmasına cəhd etdi. Ukrayna ərazisində gedən müharibənin yaratdığı qlobal gərginlik fonunda Şimali Avropa liderləri rəsmi Pekindən daha məsuliyyətli davranış, eləcə də Rusiya ilə münasibətlərdə fərqli yanaşma tələb edirlər. Gərginliyin azaldılması istiqamətində atılan addımlar Şərqi Avropadakı və Qara dəniz hövzəsindəki siyasi atmosferə də təsir edir.

* * *

Rəsmi Bakının xarici siyasət doktrinası qütbləşən dünyada etibarlı tərəfdaş imicinin qorunmasına hesablanıb. Çin hökumətinin Avropa qitəsinə yönəlmiş siyasi baxışları, o cümlədən strateji geostrateji konsepsiyası Azərbaycanı qlobal siyasi qərarların formalaşdığı mərkəz olaraq qəbul etməyi tələb edir. Vaşinqton, Brüssel və Pekin üçbucağında cərəyan edən qlobal rəqabət fonunda Bakının strateji manevr imkanları genişlənir. Qərb institutları Çinin artan siyasi nüfuzunu məhdudlaşdırmağa çalışsalar da, reallıq alternativ yolların tapılmasını qaçılmaz edir.

Nazir Van İnin xüsusilə Stokholmda keçirdiyi görüşlər xüsusi diqqət mərkəzində oldu. İsveç-Çin münasibətlərində son illər yaranmış uçurum hər kəsə məlumdur. İnsan hüquqları, kəşfiyyat iddiaları və siyasi məhbus məsələləri iki ölkə arasında bütün körpüləri yandırmışdı. Lakin qlobal təhdidlərin artması, beynəlxalq sistemdəki anarxik xarakterli dövlətləri praqmatik addımlar atmağa məcbur edir. Diplomatik əlaqələrin yenidən istiləşməsi Şərq–Qərb ziddiyyətlərinin idarə oluna bilən səviyyəyə salınması cəhdidir. İsveç baş naziri ilə keçirilən görüşdə səsləndirilən fikirlər, etimadın bərpası üçün irəli sürülən təkliflər beynəlxalq münasibətlərdə daimi düşmənlərin olmadığını sübuta yetirir.

Norveçdə keçirilən görüşlər isə xüsusilə təhlükəsizlik, həmçinin beynəlxalq hüququn aliliyi məsələlərinə həsr olundu. Oslo rəhbərliyi Çin təmsilçisi qarşısında qlobal sabitlik, xüsusən də Avropa qitəsinin təhlükəsizliyi məsələsini açıq şəkildə qaldırdı. Şərqi Avropadakı silahlı münaqişə qlobal miqyasda bütün geosiyasi oxları yerindən oynadıb, Rusiya ilə Qərb arasındakı sərt qarşıdurma Avrasiya qitəsini iki hissəyə bölüb. Yeni uçurumların yaranması təhlükəsi mövcud olanda Çin kimi qlobal ölkənin Avropa ilə dialoqa açıq qalması xüsusi önəm daşıyır. Azərbaycan isə həmin qütbləşmənin cənub cinahında, lakin tamamilə fərqli missiya ilə çıxış edir. Əgər Şimalda qapılar bağlanırsa, Cənubda, yəni Xəzər dənizi hövzəsində qapılar bütün dünyaya açılır. Azərbaycan qlobal güclərin üz-üzə gəldiyi dialoq və sinerji platformasına çevrilir. Həmin reallıq rəsmi Pekinin xarici siyasət planlaşdırmasında diqqətlə nəzərə alınır.

Azərbaycanın qlobal geosiyasətdə oynadığı həlledici rol təsadüfi xarakter daşımır. Uzun illər ərzində formalaşdırılmış güclü dövlətçilik ənənəsi, daxili siyasi sabitlik, eyni zamanda, düşünülmüş diplomatik gedişlər Bakını əvəzolunmaz strateji tərəfdaşa çevirib. Avropanın təhlükəsizlik memarlığında çatların yarandığı indiki məqamda Çinin Avropa sərhədlərinə doğru uzatdığı dialoq əli mütləq şəkildə etibarlı xətlərlə dəstəklənməlidir. Orta Dəhliz çərçivəsində mövcud olan siyasi əməkdaşlıq formatı qlobal güclərin ortaq fəaliyyət arenasına çevrilib. Rəsmi Bakı regional dövlətləri ümumi maraqlar ətrafında cəmləyərək mümkün konfliktlərin qarşısını alan əsas qüvvədir.

Danimarkada aparılan müzakirələr xüsusilə strateji tərəfdaşlıq formatının yenidən nəzərdən keçirilməsi ilə yadda qaldı. Rəsmi Kopenhagen və Pekin beynəlxalq idarəetmə sisteminin böhrandan xilas edilməsi üçün müştərək addımların atılmasını vacib sayırlar. Kopenhagenin Pekinlə genişmiqyaslı dialoqa getməsi qlobal rəqabət şəraitində təsirsiz ötüşməyəcək. Qlobal sistemin çoxqütblü fazaya keçid etməsi kiçik, eləcə də orta güclü dövlətlər üçün xüsusi manevr sahəsi yaradır.

Rəsmi Pekinin xarici işlər naziri vasitəsilə Avropanın şimalından göndərdiyi barış təklifləri, danışıqlar prosesinin bərpası yönündə atılan addımlar Şərq-Qərb sülhünün təminatına ayrılan qiymətli sənəddir. Qlobal siyasi əlaqələrin ən etibarlı dayağı sayılan Azərbaycan cərəyan edən dəyişikliklərə çevik reaksiya verərək, qütblərarası yaxınlaşmadan irəli gələn üstünlükləri milli qüdrətə çevirməyi bacarır. Şərq fəlsəfəsi ilə Qərb praqmatizmi məhz ölkəmizin yaratdığı sabit, sarsılmaz siyasi arxitektura üzərində kəsişərək tamamilə fərqli, inkişafa hesablanan qlobal mərhələnin əsasını qoyur.

Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ