Çiyin ağrısını yorğunluq saymayın SN nin mütəxəssisindən XƏBƏRDARLIQ

Çiyin nahiyəsində yaranan ağrı və hərəkət məhdudiyyəti gündəlik həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Xüsusilə yaş artdıqca bazu oynağının vətərlərində baş verən dəyişikliklər bəzən heç bir əlamət verməsə də, bəzi hallarda ciddi narahatlıqlara səbəb olur.

Bəs hissəvi rotator manjet yırtığı nədir, hansı əlamətlərlə özünü göstərir, necə diaqnoz qoyulur və hansı hallarda cərrahi müdaxilə tələb olunur?

Adalet.az xəbər verir ki, bu sualları Səhiyyə Nazirliyi Elmi-Tədqiqat Travmatologiya və Ortopediya İnstitutunun travmatoloq-ortopedi Samir Abbasov cavablandırıb.

- Bazu oynağı vətərlərinin zədələnməsi nədir?

- Bazu oynağının rotator manjeti 4 əzələnin vətərinin kompleksi (birləşməsi) olub, bazu sümüyünün böyük qabarına bağlanır. Əzələlərin hər biri ayrılıqda bazunun müəyyən hərəkətinə cavabdeh olub, birlikdə son nəticədə bazu başının oynaqda saxlanmasına, hərəkətlər zamanı stabilləşməsinə və bazunun fırlanma hərəkətlərinə xidmət edir. Rotator manjeti dörd əzələdən və müvafiq olaraq dörd vətərdən ibarətdir. Vətərlər təxminən 1 santimetr qalınlığında və 2–3 santimetr enindədir. Onlar oynağın yaxınlığında, yuxarı hissədə, bazu sümüyünə yapışır və çiyin hərəkətinə kömək edir. Bu əzələlərdən ən azı birinin zədələnməsi bazu oynağında ağrılar və hərəkət məhdudiyyətinə gətirib çıxarır.

- Bazu oynağı vətərlərinin zədələnməsi yaşla bağlı necə baş verir?

- Bazu oynağının vətərlərində onları zəiflədən dəyişikliklər təxminən 30 yaşlarında başlayır və sonradan artır. Bir çox insan bu dəyişikliklərdən xəbərsizdir, çünki onlar həmişə ağrıya səbəb olmur. Bu dəyişikliklər əvvəlcə mikroskop olmadan görünmür, lakin bəzən MRT müayinəsində aşkar edilə bilər. MRT müayinəsinin nəticələri radioloq tərəfindən şərh olunur və o bu erkən dəyişiklikləri «tendinoz» adlandırır. Tendinozun yaratdığı dəyişikliklər yaşlanma prosesinin təbii bir hissəsidir və adətən ağrıya səbəb olmadıqca müalicə tələb etmir.

- Niyə bazu oynağı vətərlərinin zədələnmələri baş verir?

- Bazu oynağının vətərlərinin yırtılmasının səbəbləri tam məlum deyil, lakin yaşla əlaqəli degenerativ proseslər (zamanla əzələlərin zəifləməsi), yıxılmalar və ağır yük qaldırma yırtıqlara səbəb ola bilər. 60 yaşında bir insanda qismən və ya tam rotator manjet yırtıqlarının inkişaf riski olduqca yüksəkdir. Ümumi nəzəriyyələrdən biri vətərin sümük çıxıntısına (mahmızına) dəyməsi idi, lakin indi bu ehtimal azdır. Bu dəyişikliklərin necə baş verməsindən asılı olmayaraq, yırtıqlar bütün həyat sahələrindən baş verir. Nəticədə bazu oynağında yaşla bağlı dəyişikliklərin qocalma prosesinin bir hissəsi olduğu ümumiyyətlə qəbul edilir. Nadir hallarda 35 yaşdan kiçik xəstələrdə qismən rotator manjet yırtıqları baş verir. Bu yırtıqlar travma ilə əlaqəli ola bilər. Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları yuxarı qolun və çiyin oynağının yuxarıya doğru qaldırıldığı (gərildiyi) idman növləri ilə məşğul olan idmançılarda yayğındır. Peşəkar idmançılarda hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları yaşlı insanlardakı yırtıqlarla eyni şəkildə müalicə olunur.

- Bazu oynağı vətərinin hissəvi və tam yırtılması arasındakı fərq nədir?

- Hissəvi yırtılma vətərin yalnız bir hissəsinə təsir edir. Adətən uzunluğu, eni və ya digər ölçüləri göstərilmədən yırtığın dərinliyi ilə təsvir edilir. Tam yırtılma isə aşınmanın vətərin bütün qalınlığına yayıldığı bir yırtıqdır. Hissəvi yırtıqlar 1 millimetr dərinliyə qədər (vətərin təxminən 10%-i) və ya 50% və ya daha çox dərinliyə qədər ola bilər. MRT müayinəsi zamanı radioloq rotator manjet dəyişikliklərinin növünü müəyyən etməlidir. O bu dəyişikliklərin tendinoz, qismən cırılma (yırtıq) və ya tam cırılmanı təmsil edib-etmədiyini müəyyən etməlidir. Bəzən tendinozla qismən cırılma, yaxud qismən cırılma ilə tam cırılma arasında fərq qoymaq mümkün olmur. Bazu oynağı vətərlərinin MRT görüntülərini oxumaq təcrübə tələb edir.

- Bazu oynağı vətərlərinin hissəvi yırtılmasının simptomları hansılardır?

- Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtığı olan bütün xəstələrdə simptomlar müşahidə olunmur. Lakin bu hal tez-tez gecələr (xüsusən də yan üstə uzanarkən) sızıldayan ağrı, qolu qaldırarkən məhdud hərəkət diapazonu (xüsusən də bucaq altında) və “tutulma” hissi ilə xarakterizə olunur. Tam yırtıqdan fərqli olaraq qismən yırtıq, ağrılı olsa da, qolu hərəkət etdirməyə imkan verir. Adətən qismən rotator manjet yırtığı zamanı ən ağrılı hərəkət çiyin səviyyəsindən yuxarı və ya bədəndən əhəmiyyətli məsafədə olan əşyaları qaldırmaqdır. Bu tip ağırlıq qaldırma çiyin nahiyəsinə çox yük salır. Qaçış, velosiped sürmə, üzgüçülük, ağırlıq qaldırma və s. daxil olmaqla bir çox fəaliyyət növü ağrıya səbəb olmaya bilər. Ağrı hiss edirsinizsə, məşq və ya fəaliyyət intensivliyini azaltmağa çalışa bilərsiniz, lakin bu fəaliyyətlərin davam etdirilməsinin yırtığı daha da pisləşdirəcəyi (dərinləşdirəcəyi) barədə heç bir sübut yoxdur.

- Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqlarının diaqnozu necə qoyulur?

- MRT ən çox qismən rotator manjet yırtıqlarını diaqnostika etmək üçün istifadə olunur. Lakin MRT-də yırtığın aşkarlanması mütləq onun çiyin ağrısının səbəbi olduğu anlamına gəlmir. Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtığını təqlid edən ən çox yayılmış vəziyyət çiyin sərtliyi və ya «donmuş çiyin» sindromudur. Bu vəziyyət məhdud hərəkət diapazonu ilə xarakterizə olunur – çiyin, ağrı yaranana qədər yalnız müəyyən bir məsafəyə hərəkət edə bilər. Xəstədə heç bir görünən zədə olmadan çiyin sərtliyi və ağrının inkişaf etməsi qeyri-adi deyil. Radioloq MRT tapıntılarını tendinoz və ya qismən rotator manjet yırtığı kimi şərh edə bilər. Bu tapıntılar dəqiq ola bilsə də, həmişə ağrının mənbəyi ilə əlaqəli olmur. MRT-də aşkar edilən qismən rotator manjet yırtıqları yalnız xəstənin simptomları və müayinə tapıntıları bu diaqnozla uyğun gəldikdə əhəmiyyətlidir. MRT tapıntıları xəstənin problemi ilə əlaqəli deyilsə, bu, təsadüfi tapıntı adlanır.

- Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları necə müalicə olunur?

- Ağrı yoxdursa, hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtığı müalicə tələb etmir. Lakin çiyin ağrılıdırsa, bir neçə müalicə variantı mövcuddur. Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları adətən ilkin mərhələdə cərrahi yolla müalicə olunmur. Müalicə hərəkət diapazonunu qorumağa və çiyin sərtliyinin qarşısını almağa yönəlir. Sərtliyin qarşısını almaq üçün hər gün 5 dəqiqə uzatma hərəkətləri tövsiyə olunur. Ağrını aradan qaldırmaq üçün ehtiyac olduqda hər 2 saatdan bir 20–30 dəqiqə ərzində soyuq kompres (buz paketləri) tətbiq edilir, müvafiq dərmanlar qəbul edilir. Qismən yırtıq şiddətli ağrıya səbəb olarsa və bu müalicələr təsirsiz olarsa, fizioterapiya faydalı ola bilər. Fizioterapiyanın məqsədi ağrını azaltmaq, əzələ və vətərləri gücləndirməkdir. Fizioterapiya həmçinin çiyin hərəkətliliyini artırmağa kömək edə bilər, çünki bəzən ağrının səbəbi vətər deyil, sərtlikdir. Məşqlər ağrılı olmamalı və düzgün şəkildə yerinə yetirilməlidir.