Coğrafiya dərslikləri, yoxsa “səhvlər toplusu“?

Son dövrlərdə dərsliklərin məzmunu ilə bağlı narazılıqlar təhsil ictimaiyyətində, xüsusilə valideynlər arasında artmaqdadır. Təhsil ekspertləri, müəllimlər və valideynlər məktəb kitablarında elmi uyğunsuzluqların, köhnəlmiş məlumatların və ciddi fakt səhvlərinin olduğunu bildirirlər. Dərsliklərin müasir elmi yanaşmadan geri qaldığı, şagirdlərə reallıqdan uzaq bilgilər təqdim etdiyi iddia olunur.

Məsələ ilə bağlı Naxçıvan Dövlət Universitetinin “Ümumi hüquq” kafedrasının müəllimi Yunis Xəlilov Moderator.az-a bildirib ki, o, “Dünyagörüşü atlası” adlı kitab yazmaqdadır. Onun sözlərinə görə, kitabda “Azərbaycan coğrafiyası” və “Dünya coğrafiyası” adlı başlıqlar altında çoxsaylı maraqlı suallar və cavablar da yer alacaq:

“Bu baxımdan son bir ay ərzində mötəbər xarici qaynaqlarla yanaşı, coğrafiya dərsliklərimizi, dərs vəsaitlərimizi və bu sahədə olan kitabları da detallı şəkildə gözdən keçirdim. Kaş ki, onlara baxmaz olaydım! Bu kitabları vərəqlədikcə məni dəhşət bürüdü. Təəssüf ki, məktəb kitablarımızda coğrafiya elmi "can verir". Hər gün uşaqlarımızın çantasına qoyduğumuz coğrafiya kitabları təəssüf ki, elmi xətalarla doludur. Şagirdlərə təqdim olunan "faktlar"ın çoxu artıq tarixə qovuşub və ya kökündən yanlışdır.

Sanki dünya dayanıb, fiziki coğrafiya və iqtisadi coğrafiya 1990-cı, ən yaxşı halda isə 2000-ci illərdə qalıb, bir çox coğrafi məlumatlar isə reallıqdan çox uzaqdadır. Dünya iqtisadi xəritəsi tamamilə dəyişib, biz isə şagirdlərə hələ də köhnə statistikanı doğru rəqəmlər kimi təqdim edirik”.

O iddia edir ki,fiziki coğrafiyaya aid informasiyalarla bağlı vəziyyət acınacaqlıdır:

“Terminologiya qarışıqlığı və yanlış təriflər baş alıb gedir. Fiziki coğrafiyada artıq elmi sübutunu itirmiş məlumatlar "mütləq həqiqət" kimi təqdim olunur. Məsələn, bəzi materiklərin ən uca zirvə adları dəyişsə də, kitablarda köhnə adlar qalmaqdadır. Tutaq ki, Şimali Amerikanın ən uca zirvəsi 2015-ci ildən "Denali" adlanır. Amma hələ də bizim məsum şagirdlərə bu zirvə Mak-Kinli olaraq tanıdılır. Qeyd edək ki, 1896-cı ildə siyasi səbəblərlə ABŞ-da bu zirvənin adı “Mount McKinley” kimi rəsmiləşdirilib. 28 avqust 2015-ci ildə isə ABŞ Daxili İşlər Nazirliyinin rəsmi qərarı ilə zirvənin federal adı yenidən dəyişdirilərək “Denali” olub.

Dünya okeanlarının ölçüsü və ümumlikdə okeanlar haqqında məlumatlar həqiqəti əks etdirməyən köhnədən qalma yanlışlıqlardır. Məsələn, hazırda dünyada 5 okean olsa da, coğrafiya kitablarında 4 okean olduğu qeyd olunur. Özü də ölçüləri yanlış olaraq aşağıdakı kimi təqdim edilir: Sakit okean – 180 mln km2; Atlantik okeanı – 93 mln km2; Hind okeanı – 75 mln km2; Şimal Buzlu okean - 13 mln km2

Halbuki müasir coğrafiya və beynəlxalq elmi təşkilatların (xüsusən Beynəlxalq Hidroqrafiya Təşkilatı – “International Hydrographic Organization” – “IHO”) qəbul etdiyi təsnifata görə okeanların sayı 5-dir və onların sahələri aşağıdakı kimidir: Sakit okean – 165-168 mln km2; Atlantik okeanı – 106 mln km2; Hind okeanı – 70-71 mln km2; Cənub okeanı – 20-21 mln km2, Şimal Buzlu okean – 14 mln km2

Cənub okeanı (Antarktida ətrafı) 2000-ci ildən etibarən “IHO” tərəfindən ayrı okean kimi tanınır. Bu cür məlumatlar təqdim edilərkən “International Hydrographic Organization” kimi ixtisaslaşmış beynəlxalq qurumların son rəsmi məlumatlarına istinad edilməsi daha məqsədəuyğun olardı”.

Yunis Xəlilov qeyd edir ki, planetlər barədə olan informasiyalar köhnədir və yeniliyi əks etdirmir:

“Məsələn, coğrafiya dərsliklərində halqaları olan planetlər kimi yalnız Yupiter və Saturnun adı çəkilir. Halbuki Uran və Neptunun da halqaları vardır. Düzdür, Saturn ən böyük və açıq-aydın görünən halqa sisteminə malikdir. Yupiter, Uran və Neptun yalnız zəif, qaranlıq və tozvari halqalara malikdir, bunlar əsasən kosmik aparatlarla aşkar olunub. Astronomik məlumatları şagirdlərə təqdim edənlər NASA-nın rəsmi internet səhifəsi kimi etibarlı mənbələrə niyə nəzər salmayıb? Geoloji cədvələ daxil olan eralar və onların dövrləri haqda da ciddi təhrif olunmuş məlumatlar dərsliklərdə baş alıb gedir. Xəritələrdəki miqyas və koordinat xətalarından isə heç danışmaq istəmirəm.

Kitablarda dünyada meşəlik əmsalı ən yüksək olan ölkələr sırasına Surinam (94,5%), Qayana (85%), Mozambik (85%), Qabon (81%) və Kamboca (72%) aid edilir. Halbuki düzgün ardıcıllıq və faiz göstəricisi belədir: Surinam (95%), Qayana (93,5%), Mozambik (40–50%), Qabon (91%). Kambocada meşəlik əmsalı hazırda təxminən 44–45% həddindədir.”

Müsahibimiz iqtisadi coğrafiya üzrə istehsal rəqəmlərinin, ixrac-idxal strukturunun və ölkələrin statusunun reallığa uyğun gəlmədiyini bildirir:

“Məsələn, ən böyük uran ehtiyatları olan ölkələr, dünyada ət ixracatı, banan, üzüm və kartof istehsalı, elektrik enerjisinin istehsalı üzrə hansı ölkələrin fərqləndiyi barədə sualların cavabları dərsliklərdə yanlış verilir.

Kitablarda banan istehsalına görə dünyada birinci yer hələ də Braziliya olaraq göstərilir. Halbuki son dövrün iqtisadi göstəriciləri göstərir ki, Braziliya banan istehsalında ilk 5–6 ölkə sırasında yer alır və onun istehsalının böyük hissəsi daxili bazar üçün istifadə olunur. Banan istehsalına görə dünyada birinci yerdə qərarlaşan ölkə hazırda Hindistandır (il ərzində 30 milyon tondan çox banan istehsalı).

Eyni zamanda, coğrafiya kitablarında üzüm və mandarin istehsalına görə dünyada birinci yeri tutan ölkələrin İtaliya (üzüm) və Yaponiya (mandarin) olduğu göstərilir. Halbuki həqiqət budur ki, üzüm və mandarin istehsalında birinci ölkə Çin-dir. 3 aprel 2001-ci il tarixli beynəlxalq saziş əsasında yaradılmış Beynəlxalq Üzüm və Şərab Təşkilatının (International Organisation of Vine and Wine) 2024-cü il üzrə rəsmi qlobal hesabatında açıq yazılır ki, Çin “fresh grapes” (süfrə üzümü, şərablıq üzüm və qurudulacaq üzüm) istehsalında birincidir: Çin bir ildə 17 milyon ton üzüm istehsal etdiyi halda, İtaliya (7,3 milyon ton) heç onun yarısı qədər də üzüm istehsal etmir.

Bu və bunun kimi məsələlər dərsliklərdə verilən məlumatların çoxunun artıq “eramızdan əvvəl”, yəni “Nuh tufanı” dövrünə aid yanlış bilgilər olduğunu göstərir”.

Hüquqşünas sonda əlavə edib ki, dərsliklərdə etibarlı mənbələrə istinad olunmalıdır:

“Coğrafiya dərsliklərimizdə nəyə görə “National Geographic”, “Smithsonian Institution”, “World Atlas” və “World Factbook”  kimi etibarlı mənbələrə istinadlar olunmur? Bu dərsliklərlə böyüyən şagirdlər beynəlxalq olimpiadada və ya xarici universitetlərdə hansı elmi rəqabətə tab gətirə bilər?

Əziz dostlar, mən deputat deyiləm, nə də hansısa aidiyyəti qurumun məsul şəxsi! Sadəcə, bu ölkənin bir vətəndaşı və uşaqlarımızın gələcəyinə biganə qala bilməyən biriyəm. Coğrafiya kitablarını vərəqləyəndə ürəyim ağrıyır, o şagirdlərə yazığım gəlir.”

Mehin Mehmanqızı