“Cürdək”, “hörünc”, “ismarıc” Unudulan sözlər geri dönür? AÇIQLAMA

Son dövrlər sosial şəbəkələrdə bəzi gündəlik sözlərin yəni, daha çox milli, dialekt əsaslı formalarının təbliğ edildiyi müşahidə olunur. Məsələn, “cürdək”, “yağmurluq”, “qoşqac”, “hörünc”, “yalınayaq” sözlərinin istifadəsinin daha düzgün olduğu iddia edilir. Bu tendensiya cəmiyyət tərəfindən maraqla qarşılanmaqla yanaşı, eləcə də bir sıra müzakirələrə səbəb olur.

Modern.az adıçəkilən sözlərin ümumişləklik səviyyəsini nəzərə alaraq məsələyə aydınlıq gətirmək üçün AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun baş direktoru, professor Nadir Məmmədli ilə əlaqə saxlayıb.

Professor qeyd edib ki, dilçilikdə belə bir sistem mövcuddur: yeni sözlərin dilə daxil olması təkcə onların kiminsə tərəfindən yaradılması ilə deyil, həm də işləkliyə malik olub-olmaması ilə bağlıdır.

"Hazırda biz Orfoqrafiya lüğəti üzərində işləyirik və burada əsas meyarlardan biri də budur – əgər yeni sözlər cəmiyyət tərəfindən qəbul edilərsə, onlar lüğətə daxil ola bilər. Məsələn, “sayrışmaq” və digər bunun kimi sözlər yaradılıb və artıq müəyyən istifadə dairəsi qazanıb. Amma bu proses inzibati yolla – nə qanunla, nə sərəncamla tənzimlənə bilməz". 

O bildirib ki, əslində bu gün təklif olunan bir çox alternativ ifadələr bizim öz dilimizin içindən gələn sözlərdir:

"Məsələn, “cürdək” sözü tarixi baxımdan Azərbaycan dilində mövcud olub və indi də bəzi bölgələrdə istifadə edilir. Bu söz butulka formasına uyğun olaraq, “ağzı incə su qabı” mənasında deyilir və bu da tamamilə məqbul və funksional qarşılıqdır. Hətta deyə bilərik ki, bu tip sözlərə yanaşmada dialektoloji lüğətlərə də müraciət olunmalıdır. Çünki müxtəlif bölgələrdə işlənən, amma unudulmuş və ya ümumişlək olmayan sözlər içərisində ədəbi dil üçün potensial daşıyan çoxlu ifadələr var.

Məsələn, “mesaj” sözünün əvəzinə bizim dilimizdə “ismarıc” kimi tam qarşılığı olan söz var. Bu kimi sözləri üzə çıxarmaq lazımdır. Beləliklə, süni və yad görünən yeni sözlər düzəltməkdənsə, dilin daxili imkanlarını – xüsusən də dialektlərini araşdırmaq daha faydalıdır. Çünki dialektlər hər zaman ədəbi dilin zənginləşməsi üçün baza rolu oynayıb".

N.Məmmədli eyni zamanda vurğulayıb ki, bu isə o demək deyil ki, bütün dialekt sözlərini sorğusuz-sualsız ədəbi dilə daxil etmək lazımdır:

"Burada müəyyən dilçilik qanunauyğunluqları var. Azərbaycan dilində dialektlərlə bağlı dörd əsas sistem mövcuddur və əgər bir söz bu sistemlərin üçünə uyğun gəlirsə, onun ədəbi dilə keçidi mümkündür. Məsələn, "Qərbi" sözü vaxtilə ümumişlək deyildi, lakin Qərbi Azərbaycan məsələsi gündəmə gəldikdən sonra geniş yayıldı. Eyni şəkildə “Qənbər” sözü əvvəlcə Bakı dialektində daha çox istifadə olunurdu, lakin indi həm ad, həm soyad kimi cəmiyyət tərəfindən qəbul olunub".

Professor onu da əlavə edib ki, bütün bunlar göstərir ki, bizdə bu proses bir qədər ləng getsə də, yeni sözlərin əksəriyyəti dialekt bazasında formalaşır:

"Bu da sübut edir ki, dialektlər ədəbi dilin əsas qaynaqlarından biridir və bundan sonra da belə olacaq. Ona görə də bu potensialdan faydalanmaq və düzgün istifadə etmək vacibdir",- deyə N.Məmmədli bildirib.