Davosda ABŞ Avropa qarşıdurması BAXIŞ BUCAĞI

İsveçrənin Davos şəhərində keçirilən (19-23 yanvar tarixlərində keçirilən) Dünya İqtisadi Forumu, Qərb liderlərinin dörd il ərzində qatıldığı və Rusiya-Ukrayna münaqişəsinin kənarda qaldığı ilk beynəlxalq tədbir idi. Müzakirə Donald Trampın Qrenlandiyanı ilhaq etmək təhdidləri üzərində cəmləşib. 21 yanvarda Davosa gəlməsi gözlənilən Amerika prezidenti NATO-nu və hətta BMT-ni dağıtmaq cəhdində ittiham olunurdu. Forumda (görünməmiş bir hadisə!) amerikalı rəqibləri onu açıq şəkildə tənqid edərək avropalılardan onunla mübarizə aparmaq üçün bir yol tapmalarını tələb etdilər. Avropalıların özləri də eyni şeyi tələb etdilər.

Əslində, 20 yanvar Davosda "Ukrayna" günü olmalı idi. Məsələ təkcə Rusiya-Amerika danışıqlarının orada davam etdirilməsinin planlaşdırılması deyildi: Rusiya Birbaşa İnvestisiya Fondunun baş direktoru Kirill Dmitriyev forumun kənarında xüsusi nümayəndə Stiven Uitkov və ABŞ prezidentinin kürəkəni Cared Kuşner ilə görüşüb. Mediada yayılan məlumatlara görə, Volodimir Zelenskinin çərşənbə axşamı forumda çıxış etməsi planlaşdırılırdı. Bu, onun və Trampın Davosda Ukraynanın yenidən qurulması üçün birgə Ukrayna-ABŞ planını imzalayıb-imzalamayacağını aydınlaşdırardı - bu, münaqişəyə son qoymaq üçün hipotetik razılaşmanın ayrılmaz hissəsidir. Lakin Zelenski, birincisi, Rusiyanın enerji obyektlərinə zərbələrindən irəli gələn problemlərin həll edilməsinin vacibliyini və ikincisi, Trampla görüşün məhsuldar ola biləcəyinə şübhə etdiyini əsas gətirərək, hələlik Davosda iştirak etməyəcəyini açıqlayıb. Zelenski həmçinin ABŞ və onun Avropa müttəfiqləri arasında Qrenlandiya ilə bağlı mübahisədən narahatlığını ifadə edib. Ukrayna prezidenti bunun Qərbin onun ölkəsinə dəstəyini zəiflədəcəyindən qorxur. Məlum olur ki, Zelenski Qrenlandiya münaqişəsində Trampın tərəfində deyil. "Mən həqiqətən istəyirəm ki, Amerika Avropanı dinləsin", - deyə o bildirib.

Bu arada, Avropa siyasətçiləri və Tramp bir-birlərinə qarşı çıxmaqda qətiyyətli görünürdülər. Əlbəttə ki, Tramp ən böyük səyi göstərdi. O, sosial media hesabı olan Truth Social-da israrla Qrenlandiyanın ilhaq edilməsi ideyasından geri çəkilməyəcəyinə işarə etdi. Onun sözləri, Trampın, avropalıların "ticarət bazukası"ndan - AB təcrübəsində Amerika mal və xidmətlərinin idxalını məhdudlaşdırmaq üçün istifadə olunmamış tədbirlərdən - nə qədər istifadə etməklə hədələməsindən asılı olmayaraq, 1 fevraldan etibarən bu qərarla razılaşmayan ölkələrin mallarına tarif tətbiq edəcəyini göstərir. Davosda onun sözləri müzakirə olunarkən, Tramp Truth Social-da süni intellekt tərəfindən yaradılan bir şəkil yerləşdirib və ABŞ, Kanada və Qrenlandiyanın Amerika bayrağının rəngləri ilə rənglənmiş xəritənin fonunda özünü və Avropa liderlərini onu dinlədiyini təsvir edib.

Davosda isə əvvəllər Amerika prezidentinə Qrenlandiyanı anlamadığını bildirən məktub yazan Fransa prezidenti Emmanuel Makron "ABŞ Avropanı zəiflətmək, beynəlxalq hüququ məhv etmək və onu "güc qaydası" ilə əvəz etmək istədiyini" bəyan edib. Makron xəbərdarlıq edib ki, Tramp bu siyasətinə davam edərsə, bu, cavabsız qalmayacaq. "Avropanın çox güclü təsir vasitələri var və biz onlara hörmət edilmədikdə və oyun qaydalarına hörmət edilmədikdə onlardan istifadə etməliyik", - deyə o, bildirib.

Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Leyen də Trampın iddialarına "qətiyyətli, vahid və mütənasib cavab" veriləcəyindən danışıb. Lakin o və digər Avropa rəsmiləri daim vurğulayıblar ki, işlərin bu həddə çatmasına imkan verməmək daha yaxşı olardı: ABŞ-Avropa ittifaqı qarşılıqlı fayda və təhlükəsizlik naminə qorunub saxlanılmalıdır.

Forumun ikinci günündə ən təəccüblü məqam, bəlkə də, ABŞ prezidentinin Davosda həmvətənləri tərəfindən tənqid olunması idi. Kaliforniya qubernatoru demokrat Qevin Nyusom avropalıları Trampa qarşı çox yumşaq olmaqda, "onu öpməkdə" və güclü mövqedən danışmamaqda günahlandırıb. "Donald Trampla necə diplomatik ola bilərsiniz? O, T-Rex kimidir: ya onunla birlikdəsiniz, ya da o sizi yeyəcək", Nyusom qəzəbli şəkildə deyib.

ABŞ-ın özündə Konqresdəki rəqibləri Tramp və onun son hərəkətləri haqqında daha sərt danışırlar. Çox güman ki, bu sözlərdən sonra tezliklə hərəkətə keçiləcək. Demokrat konqresmen Y.Ansari ABŞ Konstitusiyasına 25-ci düzəlişə əsasən Trampı vəzifəsindən uzaqlaşdırmağı təklif edib, çünki "Amerika Birləşmiş Ştatları Prezidenti son dərəcə ciddi ruhi vəziyyətdədir və bu, hamımızın həyatını təhlükəyə atır".

Tramp düşmənlərinə şəxsən cavab verməyi planlaşdırır: o, 21 yanvarda Davosda mətbuatın “BMT-yə alternative” adlandırdığı Sülh Şurasını təqdim etməsi gözlənilir. Yeri gəlmişkən, BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş xəstəliyi səbəbindən Davosda iştirak etməyəcək.

ABŞ-ı sakitləşdirmək planı

Qərb mediası Davosda keçirilən Dünya İqtisadi Forumunun iştirakçılarına istinadən, Avropa liderlərinin Ağ Evi sakitləşdirmək üçün daha bir cəhd olaraq Qrenlandiyanı ABŞ-a təhvil verə biləcəyi barədə xəbərlərə başlayıb. Bundan əlavə, bu gün forumda çıxış edən NATO-nun baş katibi Mark Rutte ABŞ prezidenti Donald Trampı müdafiə etməyə başlayıb. Davosa gələn yüksək vəzifəli Aİ rəsmisi Bloomberg-ə bildirib ki, həmkarlarının çoxu İkinci Dünya Müharibəsindən sonrakı qaydanın bitdiyini və Trampın torpaq ələ keçirməsinin qlobal siyasəti dəyişdirəcəyini qəbul edir.

O, Avropa liderlərinin Amerika prezidentini sakitləşdirmək üçün daha bir cəhd olaraq Qrenlandiyanı Vaşinqtona təhvil verməyə razı ola biləcəklərindən narahatlığını bildirib. Nəşrin məlumatına görə, bazar ertəsi və çərşənbə axşamı Brüsseldə keçirilən Avropa maliyyə nazirlərinin görüşündə rəsmilər Amerikanın dəstəyinin və dostluğunun itirilməsindən və bunun nə qədər tez düşmənçiliyə çevrilməsindən şoka düşüblər.

Ruttedən müdafiə

CNN-in məlumatına görə, bu gün Dünya İqtisadi Forumunda NATO-nun baş katibi Rutte Trampı Avropanı müdafiə xərcləri ilə bağlı "qətiyyətli" addımlar atmağa sövq etdiyinə görə tərifləyib. Bir neçə Avropa lideri ilə birlikdə keçirilən "Avropa özünü müdafiə edə bilərmi?" adlı panel müzakirəsində çıxış edən Rutte auditoriyadan Donald Tramp olmadan bir neçə Avropa ölkəsinin müdafiə xərclərini ÜDM-nin 2%-ə qədər artıracağını həqiqətən düşünüb-düşünmədiklərini soruşub. "Qətiyyən yox. Donald Tramp olmasaydı, bu heç vaxt baş verməzdi", - deyə o bildirib.

Tamaşaçılara müraciət edən Rutte deyib: "Hazırda sizin aranızda populyar deyiləm, çünki Donald Trampı müdafiə edirəm, amma həqiqətən inanıram ki, onun burada olmasına sevinə bilərik, çünki o, bizi Avropada nəticələrin məsuliyyətini öz üzərimizə götürməyə məcbur edib və biz bunu öz müdafiəmizə daha çox diqqət yetirməliyik". Ruttenin sözlərinə görə, ABŞ-ın hələ də Avropada on minlərlə əsgəri var və bu, onun "hələ də Avropa müdafiəsinə aktiv şəkildə investisiya qoyduğunu" sübut edir. Vaşinqton Asiyada daha çox qoşun yerləşdirməyə çalışdığı üçün, "bizdən Avropadakı iştirakımızı zamanla artırmağımızı gözləmələri tamamilə məntiqlidir", - deyə o əlavə edib.

NATO rəhbərinin sözlərinə görə, Avropa qitədə daha böyük müdafiə imkanlarını əldə etmək üçün çalışacaq və eyni zamanda orada "güclü, ənənəvi" ABŞ varlığını qoruyacaq. "Amma yenə də əminəm ki, Donald Tramp olmasaydı, bu qərarları verməzdik və bunlar, xüsusən də NATO-nun Avropa və Kanada tərəflərinin Soyuq Müharibədən sonrakı dünyada həqiqətən böyüməsi üçün çox vacibdir", - deyə Rutte bildirib.

Başqa bir plan

Eyni zamanda, Bloomberg bildirir ki, Trampın Qrenlandiyaya qarşı sarsılmaz israrı hələ də Avropa üçün daha az pozucu olacaq yeni bir razılaşma əldə etmək üçün bir hiylə kimi qəbul edilə bilər. Nəşrin məlumatına görə, Tramp "Düşünürəm ki, NATO çox məmnun olduqda və çox xoşbəxt olduqda bir şey həll edəcəyik" deyib. Davosda ABŞ Maliyyə Naziri Skott Bessent də daxil olmaqla, onun ən yüksək iqtisadi məsləhətçiləri ABŞ-ın Qrenlandiyaya işğalı riskini azaldıblar və sakitliyə çağırıblar. "Arxaya söykən, dərin bir nəfəs al və qisas alma," Bessent deyib.

V.VƏLİYEV