Dinləyicini dünənə, keçmişi bu günə gətirmək məharəti

Nəfəs alətlərinə yeni həyat verən musiqi bilicisi

Sənətşünaslıq doktoru, professor Abbasqulu Nəcəfzadə ifaçılıq sənətimizdə bir çox yeniliklərə imza atmış sənətkarlardandır. 50 ilə yaxındır ki, pedaqoji fəaliyyətlə məşğuldur. O, uzun illərdir ki, nəfəs alətlərini öz ifası ilə yeniləyir. Nə qədər unudulmuş çalğı alətlərini bərpa edib, haqqında bilgilər verib. O, bu alətlərin “dilini” açıb, hansı əsrdə, hansı şəraitdə yaranması ilə bağlı araşdırmalar aparıb, dərsliklər yazıb.

“Azərbaycan çalğı alətlərinin izahlı lüğəti” məhz onun yorulmaz, gərgin fəaliyyətinin nəticəsi olaraq meydana çıxmışdır. Bir neçə milli musiqi alətimizi zamanın unudulmaq təhlükəsindən xilas edib, bu günümüzə çatdırıb.

Abbasqulu Nəcəfzadə zaman-zaman Azərbaycan musiqisini dünyanın bir çox ölkələrində təbliğ edib, müxtəlif millətlərin nümayəndələri milli musiqimizlə ilk dəfə onun ifasında tanış olublar. O, ansambl yaratmaqla, ifaçılıqla yanaşı, ömrünü musiqişünaslıq elminə həsr edib və bir-birindən dəyərli tədqiqat əsərləri yazıb. Nizamidən üzü bəri klassik şairlərimizin yaradıcılığında musiqi alətlərinin yeri və rolu haqqında tədqiqat işləri aparıb, bu alətlərin əsrləri adlayaraq çağımıza yetişməsi üçün çalışıb.

Bu günlərdə Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində “Nizami “Xəmsə”sində və Azərbaycan mədəni gerçəkliyində musiqi alətlərimiz” mövzusunda elmi-bədii sessiya bu məqsəd və mərama xidmət edirdi. Muzeyin direktoru, akademik Rafael Hüseynov klassik şairlərin musiqi mədəniyyətimizin inkişafındakı rolundan danışdı. Sonra Abbasqulu Nəcəfzadə tamaşaçıları tütəyin sədaları ilə salamladı. Burada bərpa olunmuş muğni, burmalı boru (gavdum), kos, əlvah, kələnay (mehtər düdüyü) kimi qədim milli musiqi alətləri haqqında məlumat verildi.

Naxçıvan Dövlət Universitetinin nəzdində “Musiqi alətləri” emalatxanasının müdiri, Naxçıvan Musiqi Kollecinin müəllimi, erqoloq-araşdırmaçı İxtiyar Seyidov Səfiəddin Urməvinin XIII əsrdə icad etdiyi muğni alətini ifa etdi. O, həmçinin icad etdiyi Naxçıvan tənburunda da bir sıra melodiyalar səsləndirərək alətin məziyyətlərindən söz açdı. Daha sonra nəfəs alətləri üzrə tanınmış mütəxəssis Teymur Hüseynovun hazırladığı burmalı boruda Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestrinin trombon ifaçısı Toğrul İsgəndərov xalq mahnısı “Girdim yarın bağçasına” və Bəhram Nəsibovun bəstələdiyi “Qarabağ” mahnısını səsləndirdi. Onu royalda klavişli alətlərin virtuoz ifaçısı Ənvər Sadıqov müşayiət etdi.

Əbdülqadir Marağalının icad etdiyi əlvah alətini zərb alətləri üzrə tanınmış mütəxəssis Seyidağa Mirbabayev bərpa etmişdir. O, əlvahın klassik və müasir variantını hazırlamışdır. Klassik növlü əlvahda Ənvər Sadıqovun tələbəsi Həsən Hüseynov öncə “Şələküm” (“Şalako”) rəqsini, daha sonra türk mahnısı “Sev kardeşim”i ifa etdi. Müasir əlvah tədris üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bu növ əlvahda Azərbaycan Musiqiçilər Cəmiyyətinin “Simurq” orkestrinin konsert direktoru, zərb qurğuları ifaçısı Elxan Ərəboğlu Ə.Bədəlbəylinin “Dumanlı Təbriz” əsərini ifa etdi. Nəsirəddin Tusinin icad etdiyi kələnay (mehtər düdüyü) alətini AMK-nın məzunu, balaban alətinin diapazonunu genişləndirən Rameş Paşa “Qavalla rəqs” xoreoqrafik kompozisiyanı səsləndirdi. Bu aləti də Teymur Hüseynov hazırlamışdır.

Sonda adı “Dədə Qorqud” dastanlarında və klassik şairlərin əsərlərində çəkilən kos haqqında tamaşaçılara məlumat verildi. Bu aləti AMK-nın keçmiş kiçik elmi işçisi mərhum Cavanşir Qasımov bərpa etmişdir. Abbasqulu müəllim qeyd etdi ki, bu alətin özəlliyi ondadır ki, onu litavra kimi istənilən tonallığa kökləmək mümkündür.

Məşğələdən sonra Rafael müəllim fikirlərini belə ifadə etdi:

– Saat 1300 il əvvələ qurulmuşdu. Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində əvvəlcə VII əsr idi - Dədəm Qorqud çağının musiqi alətləri elə 1300 il əvvəlki təravət və cazibə ilə səslənirdi.

Sonra XII əsr gəldi. Nzami ilə birgə əyləşmişdik, onun dövründəki ahəngləri elə oçağın musiqi alətlərinin səslənişlərində dinləyirdik.

Sonra XVI əsr gəldi. Şah İsmayıl Xətai əyyamlarının musiqi alətləri dirildi.

Bizə bu fərəhli anları və təkrarsız xoş duyğuları yaşadan mahir ifaçı və yorulmaz araşdırmaçı, alətşünaslıq elmimizi yeni inkişaf mərhələsinə qaldırmış professor Abbasqulu Nəcəfzadə və eyni yolun yolçuları olan məsləkdaşları idi.

Akademikin anlatdığı kimi, bu ecazkar səyahət qan yaddaşımızda əks-səda verməkdə idi. Balabanın, kələnayın, tənburun sanki əsrlərin o tayından gəlirmiş kimi nəvalanan səsləri milli musiqimizin qədimliyindən, tarixin ötəsindən, min illərlə ölçülən mədəniyyətimizin zənginliyindən, sonsuzluğundan xəbər verirdi.

Kənan HACI,
yazıçı-publisist