Diri Baba dan Basqala tarixin, sənətin, adların izi ilə

Dövlət Turizm Agentliyi tərəfindən 7-8 oktyabr tarixlərində media nümayəndələri üçün növbəti iki günlük mediatur təşkil olunub. Səfərin ilk ünvanı Qobustan rayonunda yerləşən Azərbaycanın nadir tarixi-memarlıq abidələrindən biri – “Diri Baba” türbəsi olub.
Media nümayəndələri əvvəlcə abidə kompleksi ilə tanış olub, burada “Diri Baba”nın tarixi, memarlıq xüsusiyyətləri və turizm potensialı barədə məlumatlandırılıblar.
Kompleksin direktoru Yusif Məmmədov bildirib ki, türbənin kitabəsindəki məlumatlara əsasən, abidə 1402-ci ildə, hicri təqvimlə 805-ci ildə Şirvanşahlar dövlətinin hökmdarı Şirvanşah İbrahimin əmri ilə inşa edilib. Türbənin daxili divarlarında “Ustad bin Hacı” yazısına rast gəlinir.
Naməlum sufi şeyxlərindən birinin qəbrinin yerləşdiyi “Diri Baba” əsrlərdir yerli əhali tərəfindən müqəddəs ziyarətgah kimi qəbul olunur. Abidənin yerləşdiyi təbii landşaft isə onun tarixi və memarlıq xüsusiyyətlərini daha da tamamlayır.
Qaya ilə birləşən nadir memarlıq nümunəsi
“Diri Baba”nı fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri onun qaya massivinin daxilində yerləşən memarlıq quruluşudur. Tikilinin bir hissəsi təbii qaya içərisində formalaşmış oyuqda yerləşir.
Abidənin ətrafındakı süni şəkildə yaradılmış mağara və kahalar, orta əsrlərə aid qəbiristanlıq, qayalıqlar və dərəvari təbii struktur bütövlükdə vahid tarixi landşaft yaradır.
Şirvan memarlıq məktəbinin nadir nümunələrindən olan “Diri Baba” həm Azərbaycanın orta əsr memarlıq tarixinin öyrənilməsi, həm də Şirvan bölgəsinin sufi ənənələrinin tanıdılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Əsrlərdir səyyahların diqqətində
Tarixi İpək Yolu üzərində yerləşən “Diri Baba” əsrlər boyu Şirvan bölgəsinə səyahət edən xarici səyyahların da diqqətini çəkib.
XVII əsrdə avropalı səyyah Adam Oleari, Osmanlı səyyahı Övliya Çələbi, XVIII əsrin əvvəllərində isə Cornelius de Bruyn bu abidə haqqında məlumat veriblər. Onların çəkdikləri qravürlər “Diri Baba”nın əvvəlki görünüşünü öyrənmək baxımından qiymətli mənbələr hesab olunur.
Bu fakt bir daha göstərir ki, “Diri Baba” yalnız yerli deyil, əsrlər boyu beynəlxalq səyahət və mədəniyyət marşrutlarının diqqət mərkəzində olan abidələrdən biridir.
“Diri Baba”ya artan turist marağı
Abidənin turizm potensialının inkişaf etdirilməsi məqsədilə “Diri Baba” türbəsi 2022-ci ildə Dövlət Turizm Agentliyinin balansına verilib və həmin il burada turizm infrastrukturunun yaradılması ilə bağlı yenidənqurma işləri aparılıb.
Turist axını da abidəyə marağın yüksək olduğunu göstərir. 2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında “Diri Baba” türbəsini 12 175 xarici turist bilet alaraq ziyarət edib. Eyni müddətdə abidəni 16 040 nəfər ödənişsiz ziyarət edib.
Beləliklə, yalnız doqquz ay ərzində abidəyə ödənişli və ödənişsiz ziyarətlərin ümumi sayı 28 215 nəfərə çatıb. Bu göstərici “Diri Baba”nın Azərbaycanın mədəni-tarixi turizm marşrutlarında ciddi cazibə mərkəzinə çevrildiyini göstərir.
Növbəti dayanacaq – qədim Basqal 
Mediatur çərçivəsində səfərin diqqətçəkən ünvanlarından biri qədim Basqal yaşayış məskəni oldu. Burada tarix yalnız daşlarda, qədim tikililərdə və küçələrdə deyil, həm də insanların gündəlik həyatında, sənətində, mətbəxində və qoruyub saxladığı ənənələrdə yaşayır.
Basqalın özünəməxsusluğu da məhz bundadır: bura sadəcə tarixi məkan deyil, keçmişlə bu günün bir-birinə qovuşduğu canlı turizm məkanıdır.
İpək Yolunun yaddaşında yaşayan Basqal
Basqal qədim yaşayış məskənlərindən biri olmaqla yanaşı, tarixi İpək Yolu üzərində yerləşməsi ilə əsrlər boyu mühüm iqtisadi və sənətkarlıq mərkəzlərindən biri kimi formalaşıb.
Vaxtilə burada karvansaralar, hamamlar, ticarət məkanları fəaliyyət göstərib. Misgərlik, kəlağayıçılıq və digər sənət sahələri Basqalın adını geniş coğrafiyada tanıdıb. Bu ənənələrin bir hissəsi bu gün də yaşadılır.
Basqala gələn turist üçün burada maraqlı olan təkcə qədim tikililəri görmək deyil. Əsas cəlbedici məqam odur ki, qədim sənətlər burada muzey eksponatı kimi deyil, canlı şəkildə təqdim olunur.
Növbəti dayanacaq – qədim Basqal
“Diri Baba”da başlayan tarixi-mədəni səyahət daha sonra İsmayıllı rayonunda davam edib. Mediaturun növbəti mühüm ünvanı Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən biri olan Basqal olub.
Basqalın tarixini onun İpək Yolu üzərində yerləşməsi ilə əlaqələndirmək mümkündür. Əsrlər əvvəl burada şəhər tipli yaşayış məntəqəsi formalaşıb, karvansaralar, hamamlar, ticarət məkanları fəaliyyət göstərib. Misgərlik, kəlağayıçılıq və digər sənətkarlıq sahələri Basqalın şöhrətini geniş coğrafiyaya yayıb.
Bu gün Basqalın əsas üstünlüyü ondadır ki, qədim ənənələr burada yalnız keçmişin xatirəsi kimi qalmayıb. Onların bir çoxu bu gün də yaşadılır.
Basqalın şirin simvolu – Basqal halvası
Basqalın turizm potensialını artıran əsas elementlərdən biri də onun özünəməxsus mətbəxidir. Bu mətbəxin ən tanınmış nümunələrindən biri Basqal halvasıdır.
Mediatur iştirakçıları Halbaçı Cahid Əliyevin təqdim etdiyi Basqal halvasının hazırlanması üzrə ustad dərsində bu qədim ənənənin incəlikləri ilə tanış olublar.
Halvanın hazırlanma prosesi sadəcə kulinariya təqdimatı deyil. Bu, nəsildən-nəslə ötürülən mədəni irsin nümayişidir. Turist üçün belə ustad dərsləri xüsusilə maraqlıdır. Çünki qonaq yalnız hazır məhsulu dadmır, onun necə hazırlandığını görür, prosesdə iştirak edir və həmin mədəni təcrübəni özü ilə aparır.
Bu baxımdan Basqal halvası gastronomik turizmin inkişafı üçün ciddi potensiala malik məhsullardan biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Kəlağayı – Basqalın rənglərə çevrilmiş yaddaşı
Basqalın adı çəkiləndə ilk yada düşən sənət nümunələrindən biri də kəlağayıdır.
Əsrlər boyu Azərbaycan qadın geyiminin ayrılmaz hissəsi olan kəlağayı Basqalın sənətkarlıq ənənələrinin ən qiymətli nümunələrindəndir. Mediatur iştirakçıları Ələsgər Xəlilovun kəlağayı sexində bu sənətin hazırlanması prosesi ilə tanış olublar.
Burada diqqət çəkən məqam odur ki, kəlağayı yalnız bir geyim elementi deyil. Onun naxışlarında, rənglərində və hazırlanma texnologiyasında Azərbaycanın milli mədəniyyətinin izləri yaşayır.
Basqalın turizm üstünlüklərindən biri də məhz budur: turist burada milli irsi seyr etməklə kifayətlənmir, onun hazırlanma prosesini də canlı şəkildə izləyə bilir.
Pip dolması – Basqal mətbəxinin özünəməxsus dadı
Basqalın gastronomik xəritəsində xüsusi yer tutan başqa bir nümunə isə pip dolmasıdır.
Məlahət Talıbovanın təqdim etdiyi ustad dərsi zamanı media nümayəndələri bu özünəməxsus yeməyin hazırlanması ilə tanış olublar.
Yerli mətbəxin belə nümunələri Basqalın turizm məhsulunu daha da zənginləşdirir. Çünki müasir turist artıq yalnız tarixi abidələrə baxmaqla kifayətlənmir. O, getdiyi məkanın dadını, qoxusunu, sənətini və həyat tərzini də yaşamaq istəyir.
Bu baxımdan Basqal həm mədəni, həm qastronomik, həm də etnoqrafik turizm üçün geniş imkanlar təqdim edir.
Çay süfrəsi – Basqal qonaqpərvərliyinin bir parçası
Basqalın turizm təcrübəsinin başqa bir elementi isə çay mədəniyyətidir.
Çayçı Tanverdi Talıbovun həyətində təşkil olunan çay fasiləsi mediatur iştirakçılarına Basqalın qonaqpərvərlik ənənəsini yaxından hiss etmək imkanı yaratdı.
Burada çay sadəcə içki deyil, ünsiyyət vasitəsidir. Həyət, çay süfrəsi, söhbət və yerli nemətlər bir araya gələrək turist üçün yadda qalan autentik təcrübə yaradır.
Qədim kanalizasiya sistemi – Basqalın görünməyən tarixi
Basqalın tarixi zənginliyi yalnız yerüstü abidələrlə məhdudlaşmır. Burada əsrlər əvvəl yaradılmış kanalizasiya sisteminin müəyyən hissələri bu gün də qorunub saxlanılır və fəaliyyət göstərir. Sistem sonrakı dövrlərdə müəyyən hissələrdə yenilənsə də, qədimdən qalan elementlərin mövcudluğu Basqalın şəhərsalma mədəniyyətinin səviyyəsini göstərən maraqlı nümunələrdəndir.
Bu cür obyektlər ilk baxışda turist üçün adi görünə bilər. Lakin düzgün təqdimat və marşrutlaşdırma aparıldıqda onlar Basqalın tarixi şəhər mədəniyyətinin ən maraqlı elementlərindən birinə çevrilə bilər.
Qədim çinarın kölgəsində tarix
Basqalın tarixi simvollarından biri də təxminən XVI əsrə aid olduğu bildirilən qədim çinar ağacıdır.
Əsrlərin şahidi olan bu ağac Basqalın təbii və tarixi landşaftının bir hissəsidir. Qədim çinar, qala, köhnə hamam, bazar meydanı və digər tarixi elementlər bir-birini tamamlayaraq bütöv bir turizm mənzərəsi yaradır.
Basqal meydanında tarixlə müasirlik üz-üzə
Basqalın mərkəzi bazar meydanı da qədim yaşayış məskəninin tarixi simasını qoruyan əsas məkanlardan biridir.
Köhnə hamam, qala, qədim çinar və digər tarixi elementlərin bir arada yerləşməsi burada piyada turizm marşrutunun yaradılması üçün əlverişli imkan yaradır.
Əslində Basqalın əsas üstünlüyü də elə budur: turist qısa məsafədə müxtəlif turizm məhsullarını – tarix, memarlıq, sənətkarlıq, mətbəx, təbiət və qonaqpərvərlik nümunələrini bir arada görə bilir.
Basqalın böyük turizm potensialı
Basqalın turizm potensialını yalnız bir tarixi abidə və ya bir sənət növü ilə məhdudlaşdırmaq mümkün deyil. Burada tarixi memarlıq, sənətkarlıq, milli mətbəx, təbiət, qonaqpərvərlik və qədim şəhər mədəniyyəti bir turizm məhsulunda birləşir.
Basqal halvası, kəlağayı, pip dolması, qədim kanalizasiya sistemi, qala,XVI əsrə aid  köhnə hamam, çinar, bazar meydanı və yerli ustaların yaratdığı sənət nümunələri bu məkanın turizm imkanlarını daha da genişləndirir.
Əsas məsələ bu potensialın vahid konsepsiya əsasında təqdim edilməsidir. Basqalın üstünlüyü onun yalnız “görüləcək yer” deyil, yaşanacaq təcrübə təqdim etməsidir.
Turist burada tarixə baxa, qədim küçələrdə gəzə, kəlağayının hazırlanmasını izləyə, Basqal halvasının dadına baxa, pip dolmasını dada, yerli sakinlərlə çay süfrəsində söhbət edə bilər.
Məhz bu xüsusiyyət Basqalı Azərbaycanın mədəni, etnoqrafik və qastronomik turizminin ən perspektivli ünvanlarından birinə çevirə bilər.
Keçmişi qoruyaraq gələcəyə açılan qapı
Basqalın gələcək turizm inkişafının əsas dayağı onun tarixi simasını və autentikliyini qorumaqla yeni turizm imkanlarının yaradılmasıdır.
Çünki Basqalın ən böyük sərvəti yalnız daşdan tikilmiş qədim binalar deyil. Onun əsl sərvəti əsrlərdən bu günə gəlib çatan həyat tərzi, sənətkarlığı, mətbəxi və insanlarıdır.
İndi əsas vəzifə bu zəngin irsi daha geniş auditoriyaya tanıtmaq, Basqalı ölkənin daxili və beynəlxalq turizm marşrutlarında daha görünən məkana çevirməkdir.
Basqalın küçələrində keçmiş danışır. 
Bu baxımdan Basqal sadəcə qədim yaşayış məskəni deyil – Azərbaycanın canlı mədəni irsinin qorunduğu və turistə təqdim olunduğu unikal bir turizm məkanıdır.
Mürtəza 
 DTA, Qobustan, İsmayıllı, Basqal, region, turizm, potensial, tanışlıq