Etimadsızlıq, yoxsa hüquqi dəqiqlik... Şəxsiyyət vəsiqəsi doğum haqqında şəhadətnaməni niyə əvəz etmir?

Ailə Məcəlləsinə edilən son dəyişiklikdən sonra Azərbaycanda qohum evliliklərinə rəsmi qadağa tətbiq olunub. Artıq nikaha girmək istəyən şəxslər "ASAN Xidmət" mərkəzlərinə müraciət edərkən təkcə şəxsiyyət vəsiqələrini deyil, həm də özlərinin və valideynlərinin doğum haqqında şəhadətnamələrini təqdim etməlidirlər. Bu tələb bir çox vətəndaş arasında sual doğurur. Şəxsiyyət vəsiqəsi və elektron sistemlər mövcud olduğu halda, niyə bu qədər sənəd təqdim edilməlidir?

Hüquqi əsas: Qan qohumluğunun yoxlanması

Qohum evliliklərinin qadağasının məqsədi təkcə sosial norma deyil, həm də genetik təhlükələrin qarşısını almaqdır. Bu səbəbdən dövlət orqanları nikah müraciəti zamanı qohumluq əlaqəsini dəqiq müəyyən etməlidir. Lakin şəxsiyyət vəsiqəsi hər nə qədər əsas identifikasiya sənədi olsa da, valideynlər və nəsil bağları haqqında məlumat daşımır. Yəni vəsiqədə ananın və ya atanın kimliyi göstərilmir. Doğum haqqında şəhadətnamə isə bu məlumatı hüquqi əsasla təsdiqləyir və qohumluğun müəyyən olunmasında yeganə etibarlı sənəd hesab olunur.

Başqa sözlə, vəsiqə şəxsin kimliyini, şəhadətnamə isə nəsil əlaqəsini təsdiqləyir. Qohumluq qadağasının yoxlanması üçün, məhz ikinci sənədin təqdimatı zəruridir.

Rəqəmsallaşma niyə bu prosesi sadələşdirmir?

Əslində, bu suala cavab inzibati və texnoloji reallıqlarda gizlidir. Azərbaycan Mülki Vəziyyət Qeydiyyatı (MVQ) sistemində doğum, nikah və ölüm haqqında məlumatlar mövcuddur, lakin bütün vətəndaşların məlumat bazası tam inteqrasiya olunmayıb. Bəzi köhnə qeydiyyatlar (xüsusən də 1990-cı illərdən öncə doğulanların) elektron sistemdə ya natamam, ya da fərqli formatda yerləşdirilib.

Bu səbəbdən, dövlət orqanları hələ də kağız sənədlər vasitəsilə məlumatların təsdiqinə ehtiyac duyur. Yəni sistem texniki baxımdan vətəndaşın və valideynlərinin əlaqəsini hər zaman avtomatik müəyyən edə bilmir.

Vətəndaşların fikrincə, şəxsiyyət vəsiqəsi ölkədə bütün hüquqi əməliyyatlar üçün kifayət qədər rəsmi sənəddir və əlavə sənədlərin tələb olunması "etimadsızlıq" kimi görünür. Lakin məsələ etimadda deyil, hüquqi dəqiqlik və sübutetmə mexanizmindədir.

Nikah hüquqi müqavilədir, onun əsasında ailə qurulur, mülki və miras münasibətləri yaranır. Belə bir məsələni yalnız vəsiqə məlumatına əsasən təsdiqləmək hüquqi risk yaradar. Buna görə dövlət orqanları sənədin mənbəyinə, yəni doğum qeydiyyatına istinad edir.

Uzunmüddətli perspektivdə bu prosesin sadələşməsi mümkündür. Əgər Vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının reyestri tam rəqəmsallaşdırılarsa və Daxili İşlər Nazirliyi ilə inteqrasiya tam təmin olunarsa, bu zaman vətəndaş yalnız şəxsiyyət vəsiqəsi ilə müraciət edə biləcək.

Bəzi ölkələrdə (məsələn, Estoniya, Litva, Finlandiya) nikah müraciəti zamanı sistem avtomatik olaraq iki şəxsin ailə ağacını müqayisə edir və qohumluq aşkarlandığı halda xəbərdarlıq verir. Azərbaycan da bu istiqamətdə addımlar atır, lakin proses hələ tam yekunlaşmayıb.

Hazırkı mərhələdə doğum haqqında şəhadətnamənin tələb olunması vətəndaş üçün əlavə inzibati yük kimi görünsə də, dövlət üçün genetik və hüquqi risklərin qarşısını almaq mexanizmidir. Yəni məsələ etimad çatışmazlığında deyil, dəqiq, sənədli təsdiqin vacibliyindədir.

Gələcəkdə rəqəmsallaşma tam təmin olunduqdan sonra bu prosedurların asanlaşacağı gözlənilir, amma indiki mərhələdə doğum haqqında şəhadətnamə nikahın hüquqi təhlükəsizliyinin əsas təminatlarından biri olaraq qalır.

Leyla Mirzə, Bizimyol.info