EV, ƏV, ÖV Hansı düzdür?

Dr. Abbasəli Əhmədoğlu
İngilis ədəbiyyatı üzrə fəlsəfə doktoru
[email protected]

Üçü də düz dir. Ana dilimizdə işlənən kök sözcükləri "şivə", "kətdilər deyər, biz demərik", "ədəbi dildə yoxDUR" deyib tullasaq ana dilimiz bu günə qalar.
ADAM-ın öz varlığından yaradılmış ilk qadının adına ingilislər "EVE" deyir /i:v/ tələffüz edir, ərəblər "Həvva/حوّا", biz Türklər də ərəblərin dediġinə müqəddəs göz'lə baxıb ana dilimizdə olan "ƏV" adını qırağa (kənara) qoyub "HAVA" demişik. Adam varlığını bütövlətmək üçün ÖZünü yaxud ƏV-ini tapıb əvləndikdən sonra kamil adam olar. Başqa söz'lə Adam özü öz başına bütöv dəġil. Əvləndikdən sonra kamil olar. Ailənin varlığı bu üzdən biz Türklərdə başqa millətlərdən daha artıq onca qutsal olub. İslam düşüncəsinə də bu qavram gəlib yetişib. İslam peyğəmbəri "Əvlənmək dinin yarısı dır" buyurmuş. Bu anlam "əvlənmək" sözcüġünün fəlsəfi qavarmını özündə daşıyır.
ADAM > ÖZ > ÖV > ƏV > ƏVLƏNMƏK
"EV": bizim dilimizdə özümüzün olmayan, başqalarınınkı olan əvlərə deyilir.
EV = ingiliscə: "house", almanca: "das Hause", ərəbicə: “bəyt/بیت”
ƏV/ÖV = ingiliscə "home" Almanca: "Zuhause”
İngiliscə, eləcə də alman dillərindəki bu iki sözcük, eyni halda, "Vətən", "ana vətən" anlamında da işlənir.
Xana = Xanın əvi, Xanın yaşadığı ev. “Dəri” dilində danışanlar, yaxud bugünkü farslar bu sözü bizdən alıb "Xâne/خانه" tələffüz edirlər. Ondan çoxlu ikili sözcüklər yaradılıb: kitabxana, dəlixana, qəssalxana, zorxana, sallaxana, ...
ADAM sözcüġünə gəldikdə isə sorun daha da dərinləşir. Sadəcə dərin düşündürmək üçün bir neçə örnək gətirməġi hələlik yetərli olduğunu düşünürük. AZ /آذ/Að/ M. Kaşqarlının “Divan-i Lüğət-üt Türk” kitabında “ağ günlülük, xoşbəxtlik, səadət, bəxt, taleh, uğur anlamlarını daşıyır. Bu iki səsli sözcük həm də Azərbaycan sözcüġünün dərin köklərini özünüdə barındırır. Buna görə sonrakı yazılarda açıqlama gətirəcəyik. İndilik, sadəcə bu iki hərfdən ayrılan sözcükləri, ana dilimizin necə bir İlahi möcüzəsi olduğunu görsətmək üçün neçə örnək tapınıza sunulur:
AZ /آذ/Að/:
AD > ADA (ADAMın təkbaşına sürgün edildiġi yer) > ADAM > ADAMA > ƏDƏM (ərəb dilində (عدم): yox olmaq, fəna. İnsan nəfsini ədəm səviyyəsinə çatdırdıqda fani olub ƏDƏN bağlarına vara bilər.) > ƏDN/عدن (əbədi uçmaq bağları)
AT > ATA > (Ata kim minər?) ATAM > ATAMA > ATMAQ > ATIŞDIRMAQ
AZ > AZALTMAQ > AZMAQ > AZDIRMAQ
AR > ARI (təmiz; böcək) > ARITMAQ > ARINMAQ > ARITLAMAQ
AL > ALMA > ALMAQ > ALDIRMAQ > QALDIRMAQ > ALDANMAQ > ALDATMAQ
AN > ANA > ANAM > ANAMA (dedim …) ANMAQ > ANDIRMAQ > QAN > QANMAQ > QANDIRMAQ > QANAMAQ > QANLI > CAN > CANLI > CANLANMAQ
AĞ > AĞA > AĞAM > AĞAMA > AĞLA > AĞLAMA > AĞNAMAQ > AĞARMAQ > AĞARTMAQ > AĞI > AĞIR > AĞIRLAMAQ > AĞRI > AĞRIMAQ > BAĞ > BAĞLAMAQ > BAĞIR > DAĞ > DAĞLAMAQ > DAĞITMAQ > DAĞARCIQ
Qaynaq: Mənzuri N., Ağız Lövhələr 11, AZ, Tehran: Yazıçının öz yayımı, 2016, 608 səh.