Əxlaqi seçimlər, bioloji instinktlər, oxucu ilə oyunlar... Ən məşhur ədəbi cərəyanlar

Kulis.az ədəbiyyatda ən məşhur 10 ədəbi cərəyan haqqında materialı təqdim edir.

Ədəbiyyat yalnız ayrı-ayrı yazıçıların yaratdığı mətnlər toplusu deyil; o, hər dövrün düşüncə tərzini, insanın dünyaya münasibətini və cəmiyyətin özünüdərketmə səviyyəsini əks etdirən canlı bir mədəniyyət sahəsidir.

Bu baxımdan ədəbi cərəyanlar sadəcə estetik anlayışlar yox, həm də müəyyən tarixi dövrlərin mənəvi portretidir. Hər bir ədəbi cərəyan öz zamanının suallarına cavab axtarır və bunu fərqli bədii vasitələrlə edir.

Klassisizm

XVII–XVIII əsrlərdə formalaşan klassisizm antik Yunan və Roma ədəbiyyatını mükəmməllik nümunəsi hesab edirdi.

Burada ağıl hissdən, qayda azadlıqdan üstün tutulurdu.

Jan Rasin və Kornel kimi dramaturqların faciələrində qəhrəmanlar şəxsi hisslərini deyil, dövlət və borc anlayışını ön plana qoyurlar.

Molyerin komediyalarında isə insan qüsurları gülüş yolu ilə ifşa edilir, lakin hər şey ciddi estetik çərçivə daxilində qalır.

Romantizm

Zamanla bu sərt nizam insanın daxili dünyasını ifadə etməkdə yetərsiz görünməyə başladı və romantizm yarandı.

Romantik ədəbiyyat fərdin hisslərini və daxili üsyanını mərkəzə çəkdi.

Corc Bayronun qəhrəmanları cəmiyyətlə barışmayan, azadlıq axtaran insanlardır.

Viktor Hüqonun “Paris Notr-Dam kilsəsi” romanında Kvazimodo və Esmeralda kimi obrazlar romantizmin həm duyğusal, həm də faciəvi tərəfini açıq şəkildə göstərir.

Bu cərəyan ədəbiyyata emosional dərinlik və subyektiv baxış gətirdi.

Realizm

Romantizmin hisslərə həddindən artıq yönəlməsi isə realizmin yaranmasına səbəb oldu.

Realist yazıçılar həyatın bəzəksiz, idealizasiyasız təsvirini əsas prinsip kimi qəbul etdilər.

Onore de Balzak “İnsan komediyası” silsiləsində Fransa cəmiyyətinin bütün sosial təbəqələrini əks etdirdi.

Lev Tolstoyun “Anna Karenina” romanında insan taleyi, ailə münasibətləri və cəmiyyətin təzyiqi real həyat kontekstində təqdim olunur.

Realizm oxucunu öz gündəlik reallığı ilə üz-üzə qoyurdu.

Naturalizm

Realizmin daha sərt forması olan naturalizm insanı mühitin və irsiyyətin məhsulu kimi təqdim edirdi.

Emil Zolyanın “Tereza Raken” romanında qəhrəmanların davranışları əxlaqi seçimdən çox bioloji və psixoloji instinktlərlə izah olunur.

Bu cərəyan ədəbiyyatda həyatın ən qaranlıq və narahat tərəflərini açıq şəkildə göstərməkdən çəkinmirdi.

Simvolizm

XIX əsrin sonlarına doğru ədəbiyyat maddi reallıqdan uzaqlaşaraq simvolizmə yönəldi.

Şarl Bodlerin “Şər çiçəkləri”ndə konkret hadisələrdən çox, daxili hisslər və simvolik obrazlar ön plana çıxır.

Simvolistlər üçün söz yalnız məna daşıyıcısı deyil, həm də musiqi və işarə idi.

Oxucu mətni oxumaqla kifayətlənmir, onu şərh etməyə məcbur qalırdı.

Modernizm

XX əsrin əvvəllərində dünyada baş verən müharibələr və sürətli texnoloji dəyişikliklər modernizmin yaranmasına zəmin yaratdı.

Modernist ədəbiyyat klassik süjeti və zaman ardıcıllığını dağıtdı.

Ceyms Coysun “Uliss” romanı bir günün içində insan şüurunun bütün qatlarını açmağa çalışır.

Virciniya Vulfun əsərlərində isə daxili monoloq və şüur axını texnikası insan psixologiyasını mərkəzə çəkir.

Postmodernizm

Modernizmdən sonra gələn postmodernizm bu ciddi və iddialı yanaşmanı ironiyaya çevirdi.

Umberto Ekonun “Qızılgülün adı” romanı həm tarixi roman, həm detektiv, həm də fəlsəfi mətn kimi oxuna bilir.

Postmodernist mətnlərdə müəllif oxucu ilə oyun oynayır, həqiqətin tək və dəyişməz olmadığını göstərir.

Ekzistensializm

Ekzistensializm insanın mənasızlıq hissini və seçim məsuliyyətini ön plana çıxarır.

Alber Kamyunun “Yad” romanında baş qəhrəman cəmiyyətin qəbul etdiyi dəyərlərə laqeyd münasibəti ilə bu cərəyanın əsas ideyalarını təcəssüm etdirir.

Burada insan azaddır, lakin bu azadlıq onu rahatlığa deyil, daxili boşluğa aparır.

Sürrealizm

Sürrealizm isə ədəbiyyatı şüuraltının dərinliklərinə endirir.

Andre Bretonun manifestləri və sürrealist mətnlərdə yuxu, təsadüfi assosiasiyalar və məntiqsiz obrazlar əsas rol oynayır.

Məqsəd ağıl nəzarətindən kənar yaradıcılığa çatmaqdır.

Futurizm

Futurizm isə keçmişi inkar edərək gələcəyə yönəlir.

Vladimir Mayakovskinin poeziyasında dil qəsdən sərt, ritm isə sürətlidir.

Texnologiya, şəhər həyatı və dinamika futurist estetikanın əsas simvollarına çevrilir.

***

Bütün bu nümunələr göstərir ki, ədəbi cərəyanlar sadəcə nəzəri anlayışlar deyil, konkret mətnlərdə, obrazlarda və talelərdə yaşayan mədəni hadisələrdir.

Onları tanımaq oxucuya ədəbiyyatı daha dərindən anlamaq və hər əsəri öz dövrünün kontekstində dəyərləndirmək imkanı verir.