Gəncəsərin daşları: Saxta tarix həqiqəti susdura bilmədi
Icma.az, Olke.az portalından verilən məlumatlara əsaslanaraq xəbər verir.
Bunu Ölkə.az-a açıqlamasında Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyasının sədri, Milli Məclisin deputatı Arzuxan Əlizadə deyib.
O bildirib ki, bu tarixə nəzər saldıqda əsas məsələlərdən biri Qafqaz Albaniyasının Qarabağ və ümumilikdə Şərqi Zaqafqaziya tarixində tutduğu yerdir: “Tarixi mənbələr Albaniyanı Kür və Araz hövzəsi ilə sıx əlaqələndirir. Encyclopaedia Iranica da Arranı klassik Qafqaz Albaniyası ilə eyniləşdirir və onun Kür-Araz məkanındakı siyasi-mədəni rolunu qeyd edir. Bərdə isə erkən orta əsrlərdə Arranın əsas şəhərlərindən biri kimi göstərilir.
Bu faktın əhəmiyyəti ondadır ki, Qarabağ tarixini yalnız sonrakı əsrlərin etnik-siyasi reallıqları ilə izah etmək mümkün deyil. Regionun daha qədim siyasi və dini qatlarını da nəzərə almaq lazımdır.
Qafqaz Albaniyasının tarixi uzun müddət müxtəlif böyük imperiyaların təsiri altında keçib. Sasani, Roma-Bizans, ərəb xilafəti və digər regional güclər bu ərazidə siyasi proseslərə təsir göstəriblər.
VII əsrdə Alban hökmdarı Cavanşirin fəaliyyəti bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Cavanşirin siyasi davranışı bir tərəfdən Sasani İranı, digər tərəfdən Bizans və ərəb xilafəti kimi böyük güclər arasında manevr etmək məcburiyyətində olan kiçik dövlətin klassik diplomatiya nümunəsidir. Mənbələrdə Cavanşir Alban siyasi hakimiyyətinin nümayəndəsi kimi təqdim olunur. Encyclopaedia Iranica da onu Alban hökmdar sülaləsinin Mihranilər qolunun ən məşhur nümayəndələrindən biri kimi qeyd edir.
Bu məqam müasir siyasi mübahisələr baxımından da əhəmiyyətlidir. Çünki Cavanşiri başqa siyasi kimliyin nümayəndəsi kimi təqdim etmək tarixi şəxsiyyətin yaşadığı dövrün siyasi reallığını müasir milli kateqoriyalarla izah etmək deməkdir.
Ərəb yürüşlərindən sonra Albaniyanın siyasi müstəqilliyi zəifləsə də, Alban siyasi və dini institutlarının izləri birdən-birə yox olmadı. Əksinə, sonrakı əsrlərdə Qarabağ və ətraf ərazilərdə Alban irsi yeni formalarda yaşamaqda davam etdi”.
Deputat əlavə edib ki, Qafqaz Albaniyası haqqında müzakirələrin ən mühüm istiqamətlərindən biri dil məsələsidir:
“Uzun müddət Alban yazılı irsi haqqında təsəvvürlər əsasən erməni və digər qonşu mənbələr vasitəsilə formalaşırdı. Lakin Alban əlifbasının müəyyən edilməsi bu mənzərəni ciddi şəkildə dəyişdi.
Encyclopaedia Iranica Qafqaz Alban dilinin Şərqi Qafqaz dilləri qrupuna aid olduğunu, 52 işarədən ibarət Alban əlifbasının aşkarlandığını və müasir Udi dilinin həmin qədim dilin qalıqlarından biri hesab edildiyini qeyd edir. Alban dilində xristian ədəbiyyatının V-VIII əsrlərdə mövcud olması da ayrıca göstərilir.
Albaniyanın tarixində xristianlığın xüsusi yeri olub. Lakin xristianlığın Albaniyada dəqiq hansı tarixdə dövlət dini səviyyəsinə yüksəldilməsi məsələsində mənbələr arasında fərqlər mövcuddur.
Encyclopaedia Iranica xristianlığın Albaniyada IV əsrdə yayıldığını və Alban hökmdarı Urnayrın xristianlığı qəbul etməsini Movses Dasxurantsinin IV əsrin ortalarına aid etdiyini bildirir.
IX-XIII əsrlər Qarabağ və ətraf ərazilərdə Alban dini-mədəni irsinin yeni mərhələsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu dövrün ən mühüm simalarından biri Həsən Cəlaldır. Gəncəsər monastırı onun adı ilə sıx bağlıdır və kompleks uzun müddət bölgənin mühüm dini mərkəzlərindən biri olub.
Məhz burada tarixi yaddaş məsələsi xüsusilə kəskinləşir. Çünki Gəncəsər kimi abidələrə yalnız dini tikili kimi baxmaq kifayət deyil. Onlar həm də orta əsrlərin siyasi, sülaləvi və dini münasibətlərini öyrənmək üçün epiqrafik mənbədir”.
Partiya sədri həmçinin qeyd edib ki, Qafqazın Rusiya imperiyasının siyasi orbitinə daxil olması bölgənin dini və inzibati xəritəsini dəyişdirib: “Qarabağ 1805-ci ildə Rusiya nəzarətinə keçdi, 1813-cü il Gülüstan müqaviləsi ilə isə bu siyasi dəyişiklik beynəlxalq müqavilə müstəvisində rəsmiləşdi. Məhz bundan sonra Alban kilsə irsinin statusu ilə bağlı proseslər yeni mərhələyə daxil oldu.
1815 və 1836-cı illərdə Alban kilsəsinin inzibati statusunun ləğvi və onun Erməni Apostol Kilsəsinin strukturuna daxil edilməsi nəticəsində Alban irsi zəiflədildi və kimliyi saxtalaşdırılaraq dəyişdirildi.
Tarixi dəyişdirmək mümkündür, tarix haqqında təsəvvürləri dəyişdirmək də mümkündür. Amma arxeoloji material, qədim kitabə, dil nümunəsi və sənəd bir-birinin üzərinə gətirildikdə saxtalaşdırılmış narrativlərin qarşısında daha güclü sübut sistemi yaranır. Qarabağın daş yaddaşı məhz buna görə əhəmiyyətlidir. Çünki daş susa bilər, amma onun üzərindəki tarix danışmağa davam edir”.
Mürtəza
Bu mövzuda digər xəbərlər:
Baxış sayı:165
Bu xəbər 15 Sentyabr 2026 18:46 mənbədən arxivləşdirilmişdir



Daxil ol
Online Xəbərlər
Xəbərlər
Hava
Maqnit qasırğaları
Namaz təqvimi
Kalori kalkulyatoru
Qiymətli metallar
Valyuta konvertoru
Kredit Kalkulyatoru
Kriptovalyuta
Bürclər
Sual - Cavab
İnternet sürətini yoxla
Neftin Qiyməti
Azərbaycan Radiosu
Azərbaycan televiziyası
Haqqımızda
TDSMedia © 2026 Bütün hüquqlar qorunur







Günün ən çox oxunanları



















