İnsan niyə qazandıqca daha çox narazı olur ? ARAŞDIRMA

Qazanc və rifahın artması bir çox cəmiyyətlərdə xoşbəxtlik, təhlükəsizlik və məmnunluqla əlaqələndirilir. Klassik iqtisadi nəzəriyyələr göstərir ki, maddi resurslar artdıqca insanların həyat keyfiyyəti yüksəlir. Lakin psixologiya və sosiologiya sahəsində aparılan tədqiqatlar bu fikirə paradoksal əlavələr gətirir: bəzən maddi səviyyə yüksəlsə də, insanlar subyektiv xoşbəxtlik və məmnunluq hissində artım yaşamır, əksinə daha çox narazılıq hissi keçirirlər.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Mükəmməllik standartı və adaptasiya effekti
İnsan psixologiyası adaptasiya qabiliyyətinə malikdir. Qazanc artdıqca yeni maddi imkanlara sahib olmaq ilkin mərhələdə xoşbəxtlik hissi yaradır, lakin bu təsir tez keçicidir. Bu, “hedonik adaptasiya” adlanan fenomenlə izah olunur: insan yeni səviyyəyə alışır və ilkin emosional təsiri itirir. Daha çox pul, daha yaxşı avtomobil və daha böyük ev zamanla “norma”ya çevrilir; əvvəlki istəklər geri çəkilir və yeni, daha yüksək gözləntilər meydana çıxır. Bu adaptasiya insanların daim “daha çox istəyən” davranışını gücləndirir və nəticədə narazılıq hissi artır.

Müqayisə mexanizmi: sosial müqayisənin rolu
İnsan öz vəziyyətini tez-tez başqalarının vəziyyəti ilə müqayisə edir. Bu müqayisə daha yüksək səviyyədə iqtisadi rifahla təmasda olduqda daha da güclənir. Sosial media və qlobal informasiya axını bu müqayisə mexanizmini son dərəcə aktivləşdirir, çünki insanlar digər insanların qazancı, sərvəti və həyat tərzi ilə fasiləsiz qarşılaşır. Müqayisə mexanizmi qazanc artdıqca məmnunluq hissini artırmaq əvəzinə daha çox “mən hələ də kimsə qədər çox deyiləm” düşüncəsinə gətirib çıxarır. Bu da subyektiv narazılıq hissini gücləndirir.

Uğurun yeni ölçüləri: məkanda yüksələn gözləntilər
Qazancla bağlı başqa bir paralel məqam gözləntilərin dinamikasıdır. Gənclik illərində və ya aşağı maddi səviyyədə insanın gözləntiləri nisbi olaraq aşağı olur, amma qazanc artdıqca bu gözləntilər də artır. Daha çox pul yığıldıqca, insanlar nəinki öz ehtiyaclarını, eyni zamanda status, prestij, səyahət, sosial imic və status simvolları kimi yeni ölçülər də qazanır. Bu, psixoloji nöqteyi nəzərdən narazılığın məqsədyönlü şəkildə artmasına səbəb olur: sistematik olaraq yeni “hədəf xətti” formalaşır və əvvəlki nailiyyətlər arxa plana keçərək kifayət etməz olur.

Əsrlər boyu formalaşmış mədəni kodlar və kapitalist narazılığı
Qərb kapitalist cəmiyyətlərində maddi uğur həyatın əsas məqsədi kimi təqdim olunub. Bu fikirlər bəzən sosial statusun, fərdi özgüvənin və mənəvi dəyərin ölçülməsi üçün yalnız pul və istehlak vasitələrinin “kifayət qədər böyük olması” ideyasını təbliğ edib. Bu mədəni mesajlar fərdin daxili səsinə çevrilərək “mən daha yaxşı həyat tərzinə layiqəm” düşüncəsini gücləndirir və beləliklə narazılıq üçün sosial norma yaradır. Bu mədəni kontekst, qazanc artdıqda deyil, maddi səviyyə dəyişmədikdə narazılığın artmasından daha çox, qazanc artsa belə daim daha çox istəyən bir nəsil yaradır.

Psixoloji təhlükəsizlik və “itirmə qorxusu”
Maddi imkanlar artdıqca insanın itirmə qorxusu da güclənə bilər. Daha çox pul, daha çox məsuliyyət və daha çox itki riskinə çevrilir. Psixologiyada bu fenomen “maddi təhlükəsizlik paradoksu” kimi izah olunur: daha çox resurs əldə etdikcə insanın qorxu, narahatlıq və narazılıq səviyyəsi artır. Çünki varlıq nə qədər böyükdürsə, onun yox olması ilə bağlı qorxu da o qədər güclənir. Bu isə təbiətdə adaptasiya və psixoloji balans mexanizmlərinə zidd bir reaksiyadır.

Nəzarət hissi və maddi statusun “tələsi”
Pul insanlara nəzarət hissi verir-nə qədər çox resurs, o qədər çox seçim və güc dedikcə bu iddia qabiliyyətinə təsir edir. Lakin bu həm də psevdo-nəzarət hissi yaradır: xəyal edilən tam nəzarətin əldə olunmayacağını görmək narazılığı artırır. Bu vəziyyət “təkmilləşmə tələsi” kimi tanınır: insan hər yeni səviyyədə keçilmiş məsafəni yox, hələ keçilməmiş “gözləntilər arasındakı fərqi” ölçür. Beləliklə, nəzarət hissi maddi baxımdan artır, emosional baxımdan isə arta-arta çatışmazlıq hissinə çevrilir.

Pul və mənəvi məmnunluq arasındakı boşluq
Maddi rifah və mənəvi zənginlik arasındakı uçurum da qazanc və narazılıq paradoksunu gücləndirir. Emosional məmnunluq, dərin mənalı əlaqələr, şəxsi dəyər hissi və daxili sülh maddi göstəricilərlə ölçülə bilməz. İnsanlar qazancı daha çox özlərinin daxili ehtiyaclarının qarşılanması hesab etdikdə, lakin bu ehtiyaclar yalnız maddi məqamlarla deyil, həm də mənəvi və psixoloji dünyayla bağlı olduqda narazılıq daha da artmış olur.

Gənc nəsil və “qazanmaq–narazı olmaq” paradoksu
Xüsusilə gənc nəsil sosial mediada qlobal nümunələrlə qarşılaşdıqca “məmnun olmayan, daim daha çox istəyən” mədəni kodlarla formalaşır. Bu nəsil üçün maddi imkanlar yalnız rahatlıq və azadlıq yaratmır; onlar üçün fərdi tanınma, sosial kimlik və status simvoluna çevrilir. Bu isə maddi artımı yalnız qorxu və təzyiq mənbəyinə çevirmir, həm də daxili identifikasiya proseslərini daha kompleks və narazı edir.

İnsan qazandıqca daha çox narazı olur məsələsi təkcə subyektiv hiss deyil, adaptasiya effekti, sosial müqayisə, gözləntilərin artması, mədəni kodlar və psixoloji təhlükəsizlik mexanizmlərinin qarşılıqlı təsirindən yaranan kompleks bir fenomen kimi təhlil olunur. Pul müəyyən həddə qədər təhlükəsizlik, rahatlıq və seçim imkanı verir; lakin bu hiss məhdudlaşdıqda, adaptasiya və müqayisə mexanizmləri aktivləşir və narazılıq yaranır. Bu narazılığın kökündə yalnız maddi çatışmazlıq yox, daha çox insanın daxili məmnunluq axtarışı və mədəni gözləntilərlə formalaşan ehtiyacların sonsuzluğu dayanır.

Pulun verdiyi rahatlıq niyə uzunömürlü olmur?
Pulun yaratdığı rahatlıq çox vaxt situativ və qısamüddətli olur. İnsan maddi çətinlik içindəykən pulu xilaskar kimi görür, lakin bu mərhələ geridə qaldıqdan sonra pul artıq əsas problem həll edən faktor rolunu itirir. Bu nöqtədə insan yeni narahatlıqlarla üzləşir: statusun qorunması, gəlirin davamlılığı, sosial mövqenin itirilməməsi. Beləliklə, pul əvvəlcə rahatlıq gətirdiyi halda, zamanla yeni stress mənbəyinə çevrilir. Bu da paradoksal olaraq məmnunluq yox, narazılıq yaradır.

Qazanc artdıqca “kifayət” anlayışının yoxa çıxması
Ən mühüm məqamlardan biri “kifayət” anlayışının psixoloji olaraq itirilməsidir. İnsan qazanc əldə etdikcə əvvəlcə konkret məqsədlər qoyur: ev almaq, borcdan çıxmaq, rahat yaşamaq. Lakin bu məqsədlər reallaşdıqdan sonra “yetər” nöqtəsi müəyyən edilmir. Psixoloji baxımdan insan həmişə növbəti mərhələyə fokuslanır və mövcud vəziyyəti kifayət qədər qiymətləndirmir. Nəticədə rifah obyektiv olaraq artsa da, subyektiv olaraq çatışmazlıq hissi davam edir.

Pul və özünüqiymətləndirmə arasındakı təhlükəli bağ
Müasir cəmiyyətdə pul təkcə yaşayış vasitəsi deyil, həm də insanın öz dəyərini ölçdüyü meyara çevrilib. İnsan özünü qazancı ilə eyniləşdirdikdə, gəlirin azalması və ya başqalarının daha çox qazanması birbaşa özgüvənə zərbə vurur. Bu halda narazılıq artıq maddi deyil, şəxsiyyət böhranı formasını alır. Qazanc artdıqca insan özünü daha çox sübut etməyə çalışır və bu proses heç vaxt tam başa çatmır.

Cəmiyyətin “daha çox olmalıdır” təzyiqi
Cəmiyyət və sosial mühit insanın qazancına neytral yanaşmır. Əksinə, sosial normativlər daim “daha çox qazanmalısan”, “daha yaxşı yaşamalısan”, “geri qalmamalısan” mesajı ötürür. Bu mesajlar insanın şəxsi ehtiyaclarını arxa plana keçirir və başqalarının gözündə necə göründüyünü əsas meyara çevirir. Belə bir mühitdə insan qazansa belə, daxili rahatlıq yox, daim özünü sübut etmə ehtiyacı yaşayır.

Pulun mənanı əvəz etməyə çalışması
Pulun artması bəzən həyatın mənası ilə bağlı boşluğu doldurmaq cəhdi kimi çıxış edir. İnsan daxili boşluqları, emosional çatışmazlıqları və ya həyat məqsədi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyi maddi uğurla kompensasiya etməyə çalışdıqda, bu strategiya uzunmüddətli nəticə vermir. Pul mənanı əvəz edə bilmədiyi üçün insan qazandıqca daha çox narazı olur və bu narazılığın səbəbini yenə maddi müstəvidə axtarır.

Zənginlik və xoşbəxtlik arasındakı yanlış assosiasiya
Cəmiyyətlərdə geniş yayılmış bir yanlış təsəvvür var: çox qazanan insanın xoşbəxt olduğu düşünülür. Bu stereotip insanları maddi uğuru emosional rifahla eyniləşdirməyə vadar edir. Reallıqda isə bu iki anlayış bir-birindən müstəqildir. Bu uyğunsuzluq aşkar olduqda – yəni insan qazansa da özünü xoşbəxt hiss etmədikdə – narazılıq daha da dərinləşir və özünə qarşı suallar yaranır.

Daxili balans olmadıqda qazanc yükə çevrilir
Əgər insanın daxili balansı, dəyərlər sistemi və həyat prioritetləri aydın deyilsə, qazanc artımı onu azad etməz, əksinə daha çox məsuliyyət və psixoloji yük yaradar. Maddi imkanlar düzgün dəyərlər üzərində qurulmadıqda, insanın həyatında harmoniya yox, gərginlik formalaşır. Bu da qazancın rahatlıq yox, narazılıq gətirməsinin əsas səbəblərindən biridir.

Yekun düşüncə...
İnsan qazandıqca daha çox narazı olur sualı yalnız maddi məsələ deyil, insan psixologiyasının, sosial mühitin və mədəni dəyərlərin kəsişməsində yaranan kompleks bir fenomendir. Pul həyatı asanlaşdıra bilər, lakin daxili məmnunluq, mənalı həyat və psixoloji balans olmadıqda bu asanlıq tezliklə narahatlığa çevrilir. Əsl məmnunluq qazancın miqdarında deyil, insanın qazandıqlarını necə dəyərləndirməsində və öz həyatına hansı mənanı verdiyində gizlidir.