İqtisadçı: Pambıqçılığın inkişafı ilə bağlı müsbət fikirlər demək mümkün deyi

 Bəzi bölgələrdə hətta pambıqçılıq üzrə tədarük göstəriciləri kifayət qədər aşağı düşüb

Pambığın alqı-satqısı ilə bağlı sənədləşdirmə proseduru dəyişir.

Bu, "Pambıqçılıq haqqında" qanuna təklif edilən dəyişiklik layihəsində əksini tapıb.

Layihəyə əsasən, pambığın alqı-satqısı tərəflərin razılığı ilə tərtib edilmiş müqaviləyə əsasən həyata keçirilir və Vergi Məcəlləsinin 71-1-ci və 71-2-ci maddələrinə uyğun olaraq tərtib edilmiş elektron qaimə-fakturaları və ya malların alış aktları ilə sənədləşdirilir. Alqı-satqı müqaviləsində pambığın toxumluq və ya texniki məqsədlər üçün alınması, pambığın növlər üzrə satınalma qiyməti, kəmiyyət və keyfiyyət göstəriciləri, pambığın dəyərinin ödənilməsi vaxtı və digər şərtlər əks olunmalıdır.

Mövcud qanunvericilikdə isə pambığın alqı-satqısı tərəflərin razılığı ilə tərtib edilmiş müqaviləyə əsasən həyata keçirilir və müvafiq qaydada tərtib edilmiş pambıq qəbulu qəbzi ilə sənədləşdirilir. Alqı-satqı müqaviləsində pambığın toxumluq və ya texniki məqsədlər üçün alınması, pambığın növlər üzrə satınalma qiyməti, kəmiyyət və keyfiyyət göstəriciləri, pambığın dəyərinin ödənilməsi vaxtı və digər şərtlər əks edilməlidir.

Qeyd edək ki, qanun layihəsi pambığın alqı-satqısının sənədləşdirilməsi qaydasının Vergi Məcəlləsinin 71-1-ci (elektron qaimə-fakturaları) və 71-2-ci maddələrinin (malların alış aktı) tələblərinə uyğunlaşdırılması məqsədilə hazırlanıb. Belə ki, qanun layihəsinə əsasən, pambığın alqı-satqısı üçün xüsusi olaraq nəzərdə tutulan "pambıq qəbulu sənədi"nin ləğvi və bu malın satışının elektron qaimə-fakturaları və ya malların alış aktları ilə sənədləşdirilməsi nəzərdə tutulur.

Pambıq qəbulu qəbzi-üzərinə Maliyyə Nazirliyindən alınan xüsusi seriyaların həkk edildiyi ciddi hesabat blankı olub pambığın alqı-satqısı ilə əlaqədar satıcı və alıcı arasında hesablaşmanın aparılması üçün əsas sənəddir.

Azərbaycan Prezidentinin 2019-cu il 27 iyun tarixli 759 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş "Kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalının subsidiyalaşdırılması Qaydası"nın 3.14-cü bəndinə əsasən məhsul subsidiyası ilə bağlı hər il fermerlər Nazirliyin təsdiq etdiyi reqlamentlərlə müəyyən edilmiş müddətlərdə bu Qaydanın 3.8.1-ci yarımbəndində nəzərdə tutulan elektron bəyannaməni (müraciəti) və məhsulun tədarükçüyə təhvil verilməsi barədə sənədləri (məhsulun qəbul qəbzlərini və (və ya) Vergi Məcəlləsinin 71-1-ci və 71-2-ci maddələrinə uyğun olaraq tərtib edilmiş elektron qaimə-fakturaları və ya malların alış aktlarını), tədarükçülər isə təhvil aldıqları kənd təsərrüfatı məhsulunun növü və miqdarı barədə məlumatları sistemə daxil etməlidirlər.

Subsidiyaların verilməsi prosesi zamanı digər kənd təsərrüfatı məhsullarında (buğda, şəkər çuğunduru və s.) məhsulun təhvil verilməsi elektron sənədlərlə (elektron qaimə-faktura və ya elektron alış aktı) təsdiqlənir. Yalnız pambıq üzrə bu günə qədər qəbul qəbzi kağız şəklində istifadə olunur ki, bu da "Elektron kənd təsərrüfatı informasiya sistemi"ndə (EKTİS) ikili yanaşma və statistik uyğunsuzluq yaradır. Həmçinin kağız sənədlər EKTİS ilə Dövlət Vergi Xİdmətinin Avtomatlaşdırılmış Vergi İnformasiya Sisteminə (AVİS) inteqrasiya olunmur, bu da məlumat axınında gecikmələr və uyğunsuzluq yaradır. Bununla yanaşı, kağız sənədlərlə aparılan əməliyyatlar üzrə real vaxtda izləmə və yoxlama imkanı yoxdur, bu isə büdcə vəsaitlərinin nəzarətsiz xərclənməsi riskini artırır.

Qeyd edilənlərə əsasən pambıq məhsulunun qəbul qəbzinin kağız daşıyıcılarda tərtib olunması həm prosesin elektronlaşmasına və asanlaşmasına mane olur, belə ki, vətəndaşlar qəbzi skan edərək EKTİS-ə daxil etməyə məcbur qalırlar.

Layihənin qəbul edilməsi nəticəsində pambıq bitkisinə münasibətdə də məhsulun təhvil verilməsinin (alınmasının) təsdiq edilməsi prosesi elektronlaşdırılmaqla EKTİS ilə AVİS arasında inteqrasiya əsasında real vaxt rejimində məhsulun qəbuluna dair məlumatların əldə edilməsi, seriya və nömrələrin unikallığının təmin edilməsi ilə vergi və subsidiyalar üzrə avtomatlaşdırılmış təhlilin aparılması, sahibkarlar və fermerlər üçün əməliyyatların sadələşdirilməsi, dövlət tərəfindən maliyyə nəzarətinin və şəffaflığın artırılması, habelə dövlət büdcəsinin vəsaitinə qənaət edilməsi mümkün olacaq və elektron hökumətin inkişafı və rəqəmsal hökumətə keçid üzrə ölkə siyasəti davam etdiriləcəkdir.

Qanun layihəsi parlamentin Aqrar siyasət komitəsinin bugünkü iclasında müzakirə edilib.

Tanınmış iqtisadçı-ekspert Razi Abbasbəyli Sherg.az-a söyləyib ki,yeni qaydaların tətbiq edilməsi müsbət haldır:

“Bu sahədə şəffaflığın təmin edilməsi vergilərin ödənilməsi ilə bağlı mexanizmlərin sadələşdirilməsinə imkan verəcək. Yeni sistem eyni zamanda, fermerlərin hüquqlarının qorunması ilə bağlı vacib addımdır və Vergi Məcəlləsinə uyğunlaşdırılmış bir mexanizmdir. Lakin burada digər bir məsələ var. Real bazar qiymətləri həmin qayırma fakturalarda, elektron sənədləşmələrdə ifadə olunacaq. Burada ən çox diqqət edilməli olan məqam məhz pambığın real bazar qiymətidir ki, bu, qorunub saxlanılmalıdır. Əgər bu baş verərsə, fermerlərin xeyrinə olacaq. Yox, əgər real bazar qiyməti fərqli göstərilib, ikili mühasibatlıq yenə tətbiq ediləcəksə, o zaman ciddi şəkildə vergidən yayınma, eyni zamanda da fermerlərlə alış mərkəzləri arasında problemlər qalacaq. Pambıqçılığın inkişafı ilə bağlı müsbət fikirlər demək mümkün deyil. Bəzi bölgələrdə hətta pambıqçılıq üzrə tədarük göstəriciləri kifayət qədər aşağı düşüb. Emal müəssisələrinin beynəlxalq standartlara cavab verməməsi, nəticə etibarilə də Azərbaycan pambığının dünya bazarında rəqabət potensialını aşağı salır. Toxum və gübrə kimi təminatlar idxaldan asılı vəziyyətdədir. Əlbəttə ki, bütün bunlar da pambıqçılıqda, maya dəyərinin yüksəlməsinə gətirib çıxarır və nəticə etibarilə də pambığın tədarük qiymətləri dünya bazarına çıxarılma imkanları uyğun gəlmir. Ona görə də həm subsidiyaların həcminin artırılması, həm də idxaldan asılılığın aradan qaldırılması istiqamətində bir sıra tədbirlərin görülməsinə ehtiyac var. Pambıqçılığın inkişafında vacib rol oynayan məqam su təminatıdır. Təsərrüfat suyunun təminatı məsələsində xüsusilə də Mərkəzi Aran rayonlarında problem qaldığına görə pambıqçılığın vaxtı vaxtında suvarıla bilməməsi də bu sahənin inkişafına ciddi maneələr törədir”.