İqtisadiyyatın kölgəli üzü

Bir ölkədə qeyri-rəsmi şəkildə həyata keçirilən bütün iqtisadi fəaliyyət kölgə iqtisadiyyatı hesab olunur. Statistik məlumata əsasən, Azərbaycanda kölgə iqtisadiyyatının payı 1,8 faiz təşkil edir. Ekspertlərin fikrincə, kölgə iqtisadiyyatının qarşısını almaq üçün daha sərt addımların atılmasına ehtiyac var. Çünki kölgə iqtisadiyyatının leqallaşdırılması daha çox vəsaitin büdcəyə daxil olmasına imkan verəcək.

İqtisadçı ekspert Natiq Cəfərli deyir ki, dünyada kölgə iqtisadiyyatı olmayan ölkə yoxdur. Sadəcə kölgə iqtisadiyyatının həcminin çox və ya az olduğu ölkələr var: "Bu gün inkişaf etmiş dünya ölkələrində ümumi iqtisadiyyatın 10-15 faizini kölgə iqtisadiyyatı təşkil edir.  Azərbaycanda kölgə iqtisadiyyatının həcmini ölçmək çox çətindir. Çünki hələ ölkədə elektron qayimə sisteminə, kartla ödənişlərin edilməsinə yeni-yeni başlanılıb. Dünyada olduğu kimi, Azərbaycanda da kölgə iqtisadiyyatı əsasən ticarətdə, ictimai iaşədə, xidmət sahələrində daha geniş yayılıb. Digər sahələrdə də kölgə iqtisadiyyatının payı var. Deyilsə ki, "kölgə iqtisadiyyatı"nı tam aradan qaldırmaq mümkündür. Bu, inandırıcı görünmür. Onu tamamilə aradan qaldırmaq mümkün deyil. Sadəcə həcmini azaltmaq üçün tədbirlər görmək mümkündür".

Kölgə iqtisadiyyatı tikinti sektorunda daha çox özünü göstərir

İqtisadçı ekspert Razi Abasbəylinin sözlərinə görə, Azərbaycanda kölgə iqtisadiyyatı əsasən tikinti sektorunda daha çox özünü göstərir: "Tikinti sektorunda işə götürənlər adətən işçilərlə əmək müqaviləsi bağlamadan onları çalışdırırlar. Bu, əlbəttə ki, çox böyük həcmdə vəsaitlərin qeyri leqal formada rəsmi dövriyyədən yayındırılmasıdır. İqtisadiyyatın təxminən 30 faizi tikinti sektorunda formalaşır və bu sahədə kölgə iqtisadiyyatı açıq şəkildə özünü göstərir. Bu, həm mal və materialların alınmasında, həm də muzdlulara ödənişlərin qeyri-rəsmi edilməsində aydın görünür. Tikinti sektorundan sonra kölgə iqtisadiyyatının formalaşmasında əsas rolu elektron ticarət oynayır.  Elektron ticarət üzərindən ticarət münasibətləri adətən iki və üç tərəfli təmaslar formasında həyata keçirilir. Pərakəndə satış bazarında demək olar ki, bu sahədə kölgə iqtisadiyyatının yaranması daha geniş vüsət alıb. Düzdür, bu istiqamətdə müəyyən təsiredici mexanizmlər həyata keçirilib. Nağdsız əməliyyatların icrasına, əmək müqavilələrinin bağlanmasına nəzarət gücləndirilib. Azərbaycanda kölgə iqtisadiyyatının keçilməsi istiqamətdə müəyyən işlər görülüb. Bütün dünyada olduğu üçün, əlbəttə ki, ölkənin ümumi iqtisadi göstəricilərinin içində 1,8 faizlik kölgə iqtisadiyyatının olması kifayət qədər ciddi bir rəqəmdir.  Burada söhbət 100 milyonlarla manatdan gedir".

Ekspertin sözlərinə görə, sadalanan sahələrlə yanaşı, səhiyyə sahəsində də kölgə iqtisadiyyatı mövcuddur. Ən mühüm məqamlardan biri və böyük pulların dövriyyəsinin həyata keçirildiyi sahələrdə biri də təhsil sahəsidir. Xüsusilə də repetitorluq fəaliyyəti göstərənlərin qeyri-rəsmi və nəğd ödənişlərlə gəlir əldə etmələri nəticə etibarilə milyonlarla manatın rəsmi dövriyyədən çıxarılması deməkdir: "Ödənişlər əsasən qeyri-rəsmi formada həyata keçirilir. Burada həm fərdi, həm də qrup halında ödənişlər olur. Müəllimlərin rəsmi qeydiyyata alınmadan fəaliyyət göstərməsi və qeyri-rəsmi və nəğd ödənişlərlə gəlir əldə etmələri nəticə etibarilə milyonlarla manatın rəsmi dövriyyədən çıxarılması deməkdir. Nəticədə də kifayət qədər qeyri-rəsmi dövriyyə formalaşır. Bunun qarşısını almaq üçün də müəyyən təsiredici mexanizmlər düşünülməlidir".

Kölgə iqtisadiyyatı özəl sektorda daha geniş yayılıb

İqtisadçı ekspert Xalid Kərimli bildirib ki, statistik rəqəmlərdə kölgə iqtisadiyyatının payı 1,8 faiz göstərilir. Bu faiz rəqəmlərdə göstərildiyindən daha artıqdır: "Bu gün vergidən yayınan, yəni ölkə qanunvericiliyinin tələblərinə uyğun qeydiyyata durub vergi ödəməyən, statistik hesabatların təhrif etmiş uçotdan yayınan insanlar var. Kölgə iqtisadiyyatı özəl sektorda daha geniş yayılıb. Dövlət sektorunda az-az hallarda təsadüf olunur. Rəsmi şəkildə fəaliyyət göstərib ancaq gəlirlərinin bir qismini gizlədərək vergidən yayınan sahibkarlar var. Kölgə iqtisadiyyatı həm iqtisadi, həm də sosial baxımdan cox ciddi problemlər yaradır. Kölgə iqtisadiyyatı dövlət üçün vergi itkiləri deməkdir. Vətəndaşlar üçün isə sosial təminatdan məhrum olmaq riski daşıyır".

Kölgə iqtisadiyyatına qarşı mübarizə hər ölkədə müxtəlif effektlər verir

Azərbaycan Texniki Universitetinin İnnovativ İqtisadi Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri, professor Elşad Məmmədovun dediyinə görə, kölgə iqtisadiyyatının aradan qaldırılması ilə bağlı həyata keçirilən siyasət hər ölkədə müxtəlif effektlər verir. Azərbaycanda son illərdə bu istiqamətdə görülən işlər müsbət effektlər verir. Əmək müqavilələrinin artması, fiskal bazanın genişlənməsi milli iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətinə yüksək təsir göstərir. Eyni zamanda əhalinin sosial müdafiəsi, gələcək pensiya təminatına öz müsbət təsirlərini göstərir və göstərəcəkdir: "Fikrimcə, hüquqi, iqtisadi və sosial aspektlər nöqteyi nəzərdən məsələyə yanaşılmalıdır. İqtisadi nöqteyi nəzərdən işgüzar fəallıq qorunmalı və daha da fəallaşdırılmalıdır. İşgüzar fəallığa impuls verilməlidir ki, son nəticədə bunu ölkənin iqtisadi inkişafına təsirləri böyükdür. Əsas məsələ odur ki, görülən işlər iqtisadi inkişafa və artıma müsbət təkan versin".

Sevinc QARAYEVA