İran ətrafında halqa daralır: Yaxın Şərqdə yeni güc düzəni

Yaxın Şərqdə son günlər baş verən hadisələr göstərir ki, İran ətrafındakı qarşıdurma artıq yalnız Tehranla Vaşinqton arasındakı münasibətlərlə məhdudlaşmır.

Sanksiyaların sərtləşdirilməsi, Hörmüz boğazı ətrafındakı gərginlik, Yəməndə hərbi əməliyyatların genişlənməsi və Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasında müdafiə əməkdaşlığının praktik mərhələyə keçməsi eyni prosesin müxtəlif istiqamətləri kimi görünür. Başqa sözlə, İran məsələsi diplomatik müstəvidən çıxaraq maliyyə, enerji, dəniz yolları və regional təhlükəsizlik sisteminin yenidən qurulması məsələsinə çevrilir. Bu prosesin ən mühüm xüsusiyyəti isə Tehrana təzyiqin artıq yalnız bir mərkəzdən deyil, müxtəlif istiqamətlərdən formalaşmasıdır.

Ər-Riyadda Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistanın Məkkə Müdafiə Alyansı çərçivəsində keçirdiyi fövqəladə toplantı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Üç ölkənin kollektiv müdafiə öhdəliklərini praktik mərhələyə keçirmək və razılaşdırılmış hərbi imkanların Səudiyyə Ərəbistanına yerləşdirilməsinə hazırlıq görmək qərarı regionda yeni təhlükəsizlik mexanizminin formalaşdığını göstərir. Xüsusilə Türkiyə və Pakistan kimi böyük hərbi potensiala malik dövlətlərin prosesə qoşulması Ər-Riyadın təhlükəsizlik siyasətinin yalnız öz imkanlarına söykənmədiyini göstərir. Maraqlıdır ki, Tehran husilərlə hərbi qarşıdurmanın əvəzinə siyasi dialoq variantını gündəmə gətirmişdi. Lakin Yəməndə baş verən son proseslər hərbi variantın hazırda daha çox ön plana çıxdığını göstərir.

Yəmən cəbhəsi də bu mənada regional mübarizənin əsas nöqtələrindən birinə çevrilib. Səudiyyənin dəstəklədiyi Yəmən qüvvələrinin husilərə qarşı genişmiqyaslı əməliyyata başlaması və döyüşlərin Bab əl-Məndəb ətrafında intensivləşməsi sırf Yəmənin daxili məsələsi deyil. Bab əl-Məndəb Qırmızı dənizlə Hind okeanını birləşdirən və dünya ticarəti üçün strateji əhəmiyyət daşıyan keçiddir. Burada qüvvələr nisbətinin dəyişməsi husilərin həm hərbi, həm də dəniz nəqliyyatına təsir imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Buna görə Yəməndə gedən döyüşlər dolayısı ilə İranın regiondakı təsir mexanizmlərinin gələcəyi uğrunda mübarizənin bir hissəsinə çevrilir.

Digər tərəfdən, ABŞ-nin İranla işləyən xarici maliyyə institutlarına qarşı sanksiya riskini artırması Tehrana təzyiqin iqtisadi istiqamətini gücləndirir. Burada əsas məsələ yalnız İran banklarının sanksiyaya məruz qalması deyil. İranla işləyən üçüncü ölkə banklarının da ABŞ maliyyə sisteminə çıxışlarını riskə atmamaq üçün Tehranla əməliyyatlarını azaltması mümkündür. Belə vəziyyət İranın xarici ticarət hesablaşmalarını, neft gəlirlərinin hərəkətini və alternativ ödəniş kanallarını daha mürəkkəb vəziyyətə sala bilər. Beləliklə, hərbi təzyiq Yəmən və dəniz marşrutlarında artırsa, iqtisadi təzyiq İranın maliyyə əlaqələrinin ətrafında genişlənir.

Hörmüz boğazı isə bütün bu qarşıdurmanın ən həssas nöqtələrindən biri olaraq qalır. Tehran boğazın açılmasını müəyyən siyasi və iqtisadi şərtlərin yerinə yetirilməsi ilə əlaqələndirərkən, region dövlətləri paralel şəkildə Hörmüzdən asılılığı azaltmağa çalışırlar. Səudiyyə Ərəbistanının nefti ölkənin şərqindən Qırmızı dəniz sahilindəki Yanbu istiqamətinə daşıyan alternativ boru kəmərinin imkanlarından daha geniş istifadə etməsi bunun mühüm nümunəsidir. Əgər Körfəz ölkələri zamanla alternativ ixrac infrastrukturlarını genişləndirə bilsələr, Hörmüzün bağlanması təhlükəsinin enerji bazarına təsiri müəyyən qədər azala bilər. Bu isə uzun perspektivdə İranın əlindəki mühüm geosiyasi təzyiq vasitələrindən birinin çəkisinin dəyişməsi deməkdir.

Bütün bunların fonunda ABŞ rəhbərliyinin Kemp-Deviddə İran və Yəmən məsələsini yüksək səviyyədə müzakirə etməsi Vaşinqtonun qarşıdakı mərhələ üçün müxtəlif ssenariləri nəzərdən keçirdiyini göstərir. Burada tarixi Kemp-Devid razılaşmaları ilə indiki toplantını qarışdırmaq olmaz: hazırkı görüş yeni saziş deyil, ABŞ-nin təhlükəsizlik rəhbərliyinin İran və Yəmən üzrə gələcək addımları müzakirə etdiyi toplantıdır. Lakin Ər-Riyaddakı üçtərəfli hərbi qərarlar, Yəməndə əməliyyatların genişlənməsi, Hörmüz ətrafındakı mübarizə və maliyyə sanksiyalarının sərtləşməsi ilə birlikdə götürüldükdə daha böyük mənzərə ortaya çıxır. Regionda mübarizə artıq yalnız İranın özünə təzyiq göstərilməsi üzərində deyil, onun maliyyə imkanlarının, dəniz yollarına təsirinin və regional tərəfdaşları ilə əlaqələrinin məhdudlaşdırılması ətrafında gedir. Qarşıdakı mərhələnin əsas sualı isə bu çoxşaxəli təzyiqin yeni diplomatik razılaşmaya yol açacağı, yoxsa Yaxın Şərqdə qarşıdurmanı daha geniş coğrafiyaya yayacağıdır.

Züriyə Qarayeva