İş yerlərinin gələcəyi texnologiya getdikcə insanları əvəzləyir

“Texnoloji dəyişiklik, geoiqtisadi parçalanma, iqtisadi qeyri-müəyyənlik, demoqrafik dəyişikliklər və yaşıl keçid  ayrı-ayrılıqda və birgə  2030-cu ilə qədər qlobal əmək bazarını formalaşdıracaq və transformasiya edəcək əsas drayverlərdəndir”- bu fikirlər Dünya İqtisadi Forumunun (DİF) “İş yerlərinin gələcəyi hesabatı 2025” sənədində əks olunub. Hesabatı şərh edən İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin (İİTKM) İqtisadi təhlil şöbəsinin müdir müavini Elnur Ələkbərov bildirib ki, DİF-in ənənəvi yayımlanan “İş yerlərinin gələcəyi” hesabatında əmək bazarındakı tendensiyalar təhlil olunur və yaxın illərdə baş verəcək dəyişikliklər proqnozlaşdırılır. Hesabat dünya üzrə müəssisə rəhbərlərinin sorğularına əsaslanır və hansı bacarıqlara tələbat olacağı, hansı peşələrin yox olacağı, hansıların yaranacağı barədə dəyərli məlumat təqdim edir. Bu ilki hesabat 55 müxtəlif iqtisadiyyatı əhatə edən, 14 milyondan çox işçini kollektiv şəkildə təmsil edən 1000-dən çox aparıcı qlobal işəgötürənin perspektivini bir araya gətirir.

E.Ələkbərov hesabatda bir çox diqqətçəkən məqamların yer aldığını vurğulayıb. Belə ki, texnoloji, iqtisadi, demoqrafik və yaşıl enerji transformasiyasilarında qlobal meyillər dəyişdikcə 2030-cu ilə qədər 78 milyon xalis iş yerinin yaranacağı proqnozlaşdırılır. Ümumilikdə 170 milyon yeni iş yerinin yaranması, 92 milyon mövcud məşğulun işsiz qalacağı, beləliklə 2030-cu ilə qədər 78 milyon xalis iş yerinin yaranacağı gözlənilir.

Eyni zamanda hesabatda əksini tapan digər bir məqam dünyanın ən sürətli artan və azalan peşələri barədə məlumatların verilməsidir. Daha sürətlə artan peşələr olaraq böyük verilənlər (Big data) mütəxəssisləri, fintech mühəndisləri, süni intellekt və maşın öyrənmə mütəxəssisləri, proqram və tətbiq yaradıcıları ilə yanaşı avtonom və elektrikli nəqliyyat vasitəsi ustaları, yüngül yük maşını və ya çatdırılma xidmətləri sürücüləri, bərpaolunan enerji mühəndisləri ön plana çıxır. Azalan peşələr sırasında isə poçt xidməti işçiləri, bank işçiləri, məlumat daxil edənlər, kassir və bilet satıcıları, rəhbər köməkçiləri və referentlər qeyd olunur.

E.Ələkbərov əlavə edib ki, DİF-in əvvəlki hesabatlarında olduğu kimi bu hesabatında da işçi qüvvəsinin bacarıqlarının əhəmiyyəti xüsusi qeyd olunur. Bacarıqlardakı boşluq transformasiya üçün ən böyük maneədir. İşəgötürənlərin 63%-i işçilərin lazımi bacarıqlara malik olmamasını ən böyük problem olaraq görür. Bu səbəbdən sorğuya qatılan işəgötürənlərin 85%-i işçilərinin bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün tədbirlər görməyi planlaşdırır. 2025-ci il üçün əsas bacarıqlar arasında analitik düşünmə, dayanıqlılıq və çeviklik, liderlik və sosial təsir, yaradıcı düşünmə, motivasiya və özünəinam, texnoloji savadlılıq və digər oxşar bacarıqlar yer alır.

Bundan əlavə, dəyişən əmək bazarı avtomatlaşdırmanın bütün iş tapşırıqlarının artan hissəsini öz üzərinə götürməsi ilə xarakterizə olunur. Süni intellekt və avtomatlaşdırma bəzi biznes modellərini dəyişdirərkən əməyi azalda bilər. Hazırda tapşırıqların 47 %-nin insan, 22%-nin maşın, qalan 30 %-nin isə qarışıq icra edilməsi baş verirsə, 2030-cu ilədək insan-maşın sərhəddinin müvafiq olaraq 33%-33%-34% olacağı gözlənilir. Bizneslərin 77%-i süni intellektin inkişafına cavab olaraq mövcud işçilərinin yenidən bacarıq qazanmalarına yönəlik sərmayə yatırmağı planlaşdırır.

Elnur Ələkbərov vurğulayıb ki, bütövlükdə DİF-in bu hesabatı hökumətlər, biznes və təhsil müəssisələri üçün vacib bir resurs hesab oluna bilər. Qlobal əmək bazarının gələcək inkişaf siqnalları artıq indidən işçilərin gələcəkdə tələb olunacaq bacarıqlarının inkişafına sərmayə qoymağın zəruriliyini göstərir. Bu, kütləvi işsizliyin qarşısını almağa və davamlı iqtisadi artımı təmin etməyə imkan verəcək. Bizneslər yeni texnologiyaları fəal şəkildə tətbiq etməli və eyni zamanda öz işçilərinin yenidən hazırlanmasına diqqət yetirməlidir. Bu, təkcə məhsuldarlığı artırmağa deyil, həm də iş yerlərini qorumağa və yeni iş fürsətlərinin yaranmasına imkan verəcək.