İspaniyada mənzil böhranı: evin qiyməti, etimadın dəyəri

İspaniyada mənzilə əlçatanlıq problemi sosial narazılığın əsas səbəblərindən birinə çevrilib. Artan kirayə haqları və ev almaq imkanlarının daralması artıq yalnız aztəminatlı ailələri deyil, daimi işi və peşəsi olan insanları da çətin vəziyyətə salır. Noyabrın 11-də keçirilən ümumi tətil göstərir ki, yaşayış yerinin təmin edilməsi məsələsi əmək münasibətlərinin hüdudlarını aşaraq ölkənin iqtisadi və siyasi gündəliyində mühüm yer tutur. Həmkarlar ittifaqlarının məlumatına görə, aksiyaya dörd milyon işçi qoşulub. Bu, İspaniyada 2012-ci ildən bəri ilk ümumi tətildir.

İki tətil arasındakı fərq ölkədə sosial narazılığın mahiyyətinin necə dəyişdiyini göstərir. 14 il əvvəl işçilər avrozonanın borc böhranı şəraitində sərt qənaət tədbirlərinə qarşı çıxırdılar. İndiki etirazların mərkəzində isə işləyən insanın qazancı ilə normal yaşayış şəraiti arasında yaranmış uçurum dayanır. Məşğulluq müstəqil həyat qurmağa kifayət etmirsə, iqtisadi inkişafın nəticələrinin cəmiyyətə necə çatdığı sualı meydana çıxır.

Problemin ağırlığını gənclərlə bağlı göstəricilər daha aydın ifadə edir. İspaniya Gənclər Şurasının 2025-ci ilin yekunlarına dair hesabatına əsasən, orta aylıq mənzil kirayəsi 1176 avroya çatıb. Bu məbləğ gənc muzdlu işçinin orta əməkhaqqının 98,7 faizinə bərabərdir. Burada söhbət bütün gənclərin faktiki xərclərindən deyil, bir nəfərin ayrıca mənzil kirayələmək üçün ödəməli olduğu məbləğin orta maaşa nisbətindən gedir. Belə şəraitdə tək yaşamaq bir çoxları üçün maliyyə baxımından əlçatmaz olur.

Bu uyğunsuzluq təkcə ailə büdcəsini sıxmır. Gənclərin valideyn evindən ayrılmasını, ailə qurmasını, gələcəyə vəsait toplamasını çətinləşdirir. Mənzil xərclərinin gəlirin böyük hissəsini udması təhsil, sağlamlıq və gündəlik istehlak imkanlarını da məhdudlaşdırır. Nəticədə daşınmaz əmlak bazarındakı bahalaşma daha geniş sosial bərabərsizlik yarada bilər: mənzil sahibi olanlarla kirayədən asılı yaşayanların imkanları arasındakı fərq dərinləşir.

Təqdim olunan məlumatlar böhranın təklif çatışmazlığı ilə də bağlı olduğunu göstərir. Avstraliyanın ABC nəşrinin İspaniya Mərkəzi Bankına istinadən yaydığı xəbərə görə, ölkədə təxminən 750 min mənzil çatışmır və bu fərqin 2028-ci ilədək bir milyonu keçəcəyi gözlənilir. Ev almağa imkanı çatmayanların kirayə bazarına üz tutması həmin bazarda əlavə təzyiq yaradır. Beləliklə, alqı-satqı və kirayə seqmentlərindəki problemlər bir-birini gücləndirir.

Mənzil qıtlığının nəticələri biznes üçün də hiss olunur. İş yerlərinin yerləşdiyi ərazilərdə münasib qiymətə yaşayış imkanı yoxdursa, müəssisələrin əməkdaş tapması çətinləşir. İşçi daha yüksək maaş təklifini belə kirayə və nəqliyyat xərcləri ilə müqayisə etməli olur. Bu baxımdan, əlçatan mənzil yalnız sosial müdafiə məsələsi deyil, əmək bazarının səmərəliliyi və müəssisələrin rəqabət qabiliyyəti üçün də vacib şərtdir.

Etirazlar problemin həlli yollarına münasibətdə fərqli yanaşmaları üzə çıxarır. Kirayəçilər müdafiə mexanizmlərinin gücləndirilməsini və qiymət təzyiqinin azaldılmasını gözləyirlər. Biznes nümayəndələri isə tikintinin genişləndirilməsini, vergi yükünün yüngülləşdirilməsini önə çəkirlər. Analitik baxımdan, davamlı nəticə bu istiqamətlərin uzlaşdırılmasından asılıdır. Tikinti vaxt tələb etdiyindən, onun gələcək nəticələri hazırda evini itirmək təhlükəsi ilə üzləşən ailələrin problemini dərhal həll etmir. Digər tərəfdən, təklif artmadan yalnız qiymət məhdudiyyətlərinə arxalanmaq da mənzil çatışmazlığını aradan qaldırmaya bilər.

Buna görə mənzil siyasətinin həm yaxın, həm də uzun müddəti əhatə edən məqsədləri olmalıdır. Həssas ailələrə ünvanlı yardım, münasib qiymətli kirayə fondunun genişləndirilməsi və kirayə münasibətlərində hüquqi sabitlik təcili sosial təzyiqi azalda bilər. Yeni yaşayış sahələrinin yaradılması isə nəqliyyat, kommunal xidmətlər və iş yerlərinə çıxışla birlikdə planlaşdırılmalıdır. İnsanların işlədiyi ərazilərdən uzaqda tikilən mənzillər qiymətcə münasib olsa belə, əlavə vaxt və nəqliyyat xərcləri yaradır.

Böhranın noyabrın 29-na təyin edilmiş növbədənkənar parlament seçkiləri ərəfəsində kəskinləşməsi onun siyasi çəkisini artırır. Mənzil məsələsinin gündəmin önünə keçməsi Baş nazir Pedro Sançes üçün sosial siyasət mövqeyini müdafiə etmək imkanı yaradır. Eyni zamanda, uzun müddət yığılan narazılıq hakimiyyətin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsinə də çevrilə bilər. Seçici üçün əsas meyar vədlərin sayı deyil, maaşı ilə münasib mənzil əldə etmək imkanının yaranmasıdır.

Tətilin özü hökumətə və biznesə ictimai narazılığın miqyasını göstərsə də, mənzil fondunu artırmır. Onun əhəmiyyəti problemi qərarların qəbul edildiyi səviyyəyə daşımasındadır. Bu təzyiq konkret proqramlara, aydın icra müddətlərinə və ölçülə bilən nəticələrə çevrilməsə, etirazların təkrarlanması üçün sosial zəmin qalacaq.

İspaniyada baş verənlər iqtisadi rifahın yalnız istehsal və məşğulluq göstəriciləri ilə ölçülə bilməyəcəyini göstərir. İnsan işləyərək təhlükəsiz yaşayış yeri təmin edə bilmirsə, gələcəyə inamı da zəifləyir. Mənzil böhranının siyasi əhəmiyyəti məhz buradan qaynaqlanır: evin qiyməti yüksəldikcə, dövlətin sosial problemləri həll etmək qabiliyyətinə etimad daha ciddi sınaq qarşısında qalır.

Hazırladı:

S.ELAY

XQ