Kainatın yaşını necə bilirlər?

Kainatın neçə yaşında olduğu bəşəriyyətin əsrlər boyu cavab axtardığı ən böyük suallardan biridir. Biz Kainatın yaranmasını görməmişik. Onun doğulduğu ilk anların birbaşa şahidi də ola bilmərik. Buna baxmayaraq, müasir elm Kainatın yaşını təxminən 13,8 milyard il olaraq hesablayır.

Bəs alimlər bu qədər böyük zaman məsafəsini necə ölçə bilirlər?

Cavab sadədir: Kainat keçmişi haqqında məlumatları özündə qoruyub saxlayır. Astronomlar uzaq qalaktikaların hərəkətinə, Böyük Partlayışdan qalan zəif şüalanmaya və ən qədim ulduzların yaşına baxaraq bu məlumatları bir araya gətirirlər.

Kainat hələ də genişlənir

Kainatın yaşını hesablamağın əsas yollarından biri onun genişlənməsini öyrənməkdir.

Astronomlar müşahidə ediblər ki, uzaq qalaktikalar bizdən uzaqlaşır. Maraqlıdır ki, qalaktika nə qədər uzaqdadırsa, ümumiyyətlə bizdən bir o qədər sürətlə uzaqlaşır.

Bu mənzərə Kainatın statik olmadığını göstərir.

Əgər bu hərəkəti zaman baxımından geriyə doğru təsəvvür etsək, qalaktikaların bir-birinə daha yaxın olduğu dövrlərə çatırıq. Kainatın genişlənmə tarixini və sürətini müəyyən edən alimlər kosmosun nə vaxt daha sıx və isti vəziyyətdə olduğunu hesablaya bilirlər.

Bu isə bizi Kainatın ən qədim dövrlərinə aparır.

Başqa sözlə, astronomlar sadəcə “Kainat nə vaxt yaranıb?” sualına cavab axtarmırlar. Onlar Kainatın bugünkü vəziyyətinə baxır, sonra isə bu dəyişikliklərin keçmişdə necə baş verdiyini fizika qanunları vasitəsilə geriyə doğru hesablayırlar.

Böyük Partlayışdan qalan “işıq izi”

Kainatın yaşı ilə bağlı ən mühüm dəlillərdən biri kosmik mikrodalğalı fon şüalanmasıdır.

Bu şüalanma Böyük Partlayışdan təxminən 380 min il sonra yaranıb. Həmin dövrdə Kainat kifayət qədər soyuyub və işığın maddə ilə daha sərbəst hərəkət etməsi mümkün olub.

Həmin qədim işıq bu gün də Kainatın hər tərəfindən bizə çatır.

Astronomlar xüsusi teleskoplar və kosmik müşahidə aparatları vasitəsilə bu zəif şüalanmanı öyrənirlər. Kosmik fon şüalanmasının temperaturunda son dərəcə kiçik fərqlər var.

Məhz bu kiçik fərqlər Kainatın ilkin quruluşu haqqında məlumat verir.

Alimlər həmin məlumatları öyrənərək Kainatda nə qədər adi maddə, qaranlıq maddə və digər enerji komponentlərinin olduğunu müəyyənləşdirirlər. Bu göstəricilər isə Kainatın genişlənmə sürəti və kosmoloji tarixi ilə bağlı hesablamalarda mühüm rol oynayır.

Nəticədə Kainatın yaşını hesablamaq mümkün olur.

Ən qədim ulduzlar da “saat” rolunu oynayır

Kainatın yaşını öyrənmək üçün astronomlar yalnız qalaktikalara və kosmik fon şüalanmasına baxmırlar.

Onlar ən qədim ulduzların yaşını da hesablayırlar.

Bir ulduzun yaşı onun işığı, temperaturu, kimyəvi tərkibi və inkişaf mərhələsi haqqında məlumatlar əsasında müəyyən edilə bilər.

Burada sadə bir məntiq var: heç bir ulduz Kainatın özündən yaşlı ola bilməz.

Ən qədim ulduzların yaşı təxminən 13 milyard ildən çox hesablanır. Bu nəticə Kainatın yaşının 13,8 milyard il olması ilə bağlı kosmoloji hesablamaları dəstəkləyir.

Beləliklə, astronomların əlində bir-birindən asılı olmayan bir neçə fərqli “saat” var.

Kainatın genişlənməsi bir nəticəyə gətirir.

Kosmik mikrodalğalı fon şüalanması həmin nəticəni dəstəkləyir.

Ən qədim ulduzların yaşı isə Kainatın həqiqətən son dərəcə qədim olduğunu göstərir.

13,8 milyard il sadəcə təxmin deyil

Kainatın yaşının 13,8 milyard il olması sadəcə alimlərin irəli sürdüyü təsadüfi rəqəm deyil.

Bu nəticə müxtəlif müşahidə və hesablamaların bir-birinə uyğun gəlməsi nəticəsində əldə olunub.

Kainatın genişlənməsi, Böyük Partlayışdan qalan kosmik fon şüalanması və ən qədim ulduzların xüsusiyyətləri bir-birindən fərqli elmi metodlardır.

Lakin onların verdiyi nəticələr eyni istiqaməti göstərir.

Bu səbəbdən Kainatın yaşını dəqiq bir təxmin kimi yox, müasir kosmologiyanın ən güclü hesablamalarından biri kimi qəbul etmək olar.

Teleskopla keçmişə baxmaq mümkündür

Bütün bunların ən heyrətamiz tərəfi isə Kainatı müşahidə edərkən əslində keçmişə baxmağımızdır.

İşığın sürəti son dərəcə yüksək olsa da, sonsuz deyil.

Uzaq bir qalaktikadan çıxan işığın Yerə çatması milyonlarla, bəzən milyardlarla il çəkə bilər.

Məsələn, bizdən 1 milyard işıq ili uzaqda yerləşən bir qalaktikanı müşahidə etdikdə onu indiki vəziyyətində deyil, 1 milyard il əvvəlki vəziyyətində görürük.

Bu səbəbdən güclü teleskoplar sadəcə uzağı görmür. Onlar zamanın dərinliklərinə baxırlar.

Astronomlar 13 milyard ildən çox əvvəl yayılan işığı müşahidə etdikdə, əslində Kainatın gənclik dövrünü görürlər.

Bu baxımdan hər bir teleskop müəyyən mənada zaman maşınıdır.

Kainatın yaşı 13,8 milyard il olsa da, insanlıq onun bu uzun tarixini kiçik hissələrə bölərək, müxtəlif məsafələrdə yerləşən obyektlərin işığını müşahidə etməklə oxuya bilir.

Göyə baxarkən biz sadəcə uzaq ulduzları görmürük. Biz Kainatın keçmişindən gələn işığı izləyirik.

N.Talıblı

AzPost.az