Kalininqrad ətrafında kartlar açılır

Avropa nə hesablayır, Moskva nə görür

Beynəlxalq siyasətdə bəzən ən mühüm dəyişiklik yeni hadisənin baş verməsində yox, əvvəldən mövcud olan prosesin açıq şəkildə ifadə olunmasında özünü göstərir. Kalininqrad ətrafında son həftələrdə yaranmış vəziyyət belə mərhələyə çatıb. Uzun müddət hərbi planlaşdırma, diplomatik xəbərdarlıqlar və ekspert müzakirələri səviyyəsində qalan məsələ indi Rusiya və NATO rəhbərliyinin açıq bəyanatlarının mövzusuna çevrilib. 2026-cı ilin oktyabr ayının 1-də Vladimir Putinin Valday Diskussiya Klubunun plenar iclasında Kalininqrad haqqında səsləndirdiyi fikirlər bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rusiya prezidenti bildirdi ki, Kalininqrada birbaşa hücum baş verərsə, Rusiyanın sərəncamında olan bütün silahların istifadəsi məsələsi gündəmə gələcək. Putin bununla Rusiyanın hərbi cavab imkanlarının miqyasına dair açıq xəbərdarlıq verdi.

“Reuters” bu bəyanatı Kalininqrad ətrafında artan gərginliyin mühüm göstəricisi kimi qiymətləndirib. Bu sözlərin arxasında dayanan əsas sual isə daha dərindir: nə üçün Kalininqrad indi bu qədər ön plana çıxıb? Cavab ilk növbədə coğrafiyada gizlənir. Kalininqrad Rusiyanın əsas ərazisindən ayrı yerləşən və Polşa ilə Litva arasında Baltik dənizinə çıxışı olan regiondur. Burada Rusiyanın Baltik istiqamətində mühüm hərbi potensialı yerləşir. Bu coğrafi xüsusiyyət regionu eyni vaxtda həm strateji dayağa, həm də həssas nöqtəyə çevirir. Rusiya üçün Kalininqrad Avropanın şərq cinahında mühüm hərbi mövqe deməkdir; NATO üçün isə həmin mövqenin yerləşdiyi ərazi alyansın şimal-şərq müdafiə sisteminin hesablamalarında xüsusi yer tutur. “Reuters”in sentyabrın 30-da yayımladığı təhlildə də Kalininqradın məhz bu ikili xarakteri vurğulanır: region Rusiyanın hərbi gücünün mühüm elementi olmaqla yanaşı, coğrafi təcridinə görə böhran zamanı həssas vəziyyətə düşə bilər.

Bu hesablamada Suvalki dəhlizi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Polşa ilə Litva arasındakı bu dar quru zolağı Baltikyanı ölkələrin NATO-nun digər quru əraziləri ilə əlaqəsi baxımından əsas marşrutlardan biridir. Kalininqrad və Belarus istiqamətləri həmin dəhlizin təhlükəsizliyi ilə birbaşa əlaqələndirilir. IISS-in 2026-cı il üçün təhlilində göstərilir ki, Rusiya Baltik regionunda raketlər, hava hücumundan müdafiə sistemləri, elektron müharibə və digər imkanlarla NATO-nun regiona qüvvə və təchizat çatdırmasını çətinləşdirə bilər. Buna görə Kalininqrad məsələsi yalnız bir regionun müdafiəsi haqqında söhbət deyil, NATO-nun Baltikyanı ölkələri böhran zamanı nə qədər sürətlə və hansı xərclə dəstəkləyə biləcəyi məsələsidir.

Buradan Avropanın strateji hesablamasına keçmək mümkündür. NATO Baş katibi Mark Rutte 30 sentyabrda Rusiyanın alyans ərazisinə yaxın zamanda hücum edəcəyinə dair əlamət görmədiyini bildirmişdi. Lakin hərbi-strateji planlaşdırma baxımından Avropanın məqsədini başqa cür ifadə etmək mümkündür: Rusiyanın Kalininqrad və Baltik istiqamətində NATO-nun fəaliyyət azadlığını məhdudlaşdırmaq imkanlarını zəiflətmək və mümkün böhran zamanı alyansın hərbi üstünlüyünü qorumaq. Daha real ssenari Moskvanın regiondakı hərbi imkanlarına qarşı çəkindirmə yaratmaq, NATO-nun Baltik dənizində hərəkət imkanlarını qorumaq və Suvalki dəhlizinin açıq qalmasını təmin etməkdir. Finlandiya və İsveçin NATO-ya daxil olması da bu hesablamanı dəyişib. Baltik dənizi artıq əvvəlki strateji mənzərədən fərqli olaraq NATO-nun daha sıx hərbi-siyasi nəzarət imkanlarına malik olduğu məkana çevrilib.

Rusiya üçün məsələ yalnız NATO-nun müdafiə qabiliyyətinin artırılması ilə məhdudlaşmır. Əgər Baltik dənizində hərbi nəzarət imkanları dəyişirsə, Kalininqradın təchizat yolları üzərində təzyiq artırsa, Suvalki dəhlizi NATO-nun müdafiə planlarında xüsusi əhəmiyyət qazanırsa və regionda hərbi infrastruktur genişlənirsə, Moskva bunların məcmusunu Kalininqradın təhlükəsizlik mühitinin dəyişməsi kimi qəbul edə bilər. Məhz bu səbəbdən son günlərdə Rusiyanın ritorikası sərtləşdi. 30 sentyabrda Rutte Kalininqrad ətrafında Rusiyanın xəbərdarlıqlarını cavablandırdı və nüvə ritorikasını tənqid etdi. Ertəsi gün Putin məsələni daha yüksək səviyyəyə çıxararaq Kalininqradı Rusiyanın birbaşa hücum ssenarisində xüsusi olaraq vurğuladı. Beləliklə, tərəflərin mövqeləri artıq yalnız ekspert hesabatlarında yox, dövlət rəhbərliyinin açıq çıxışlarında qarşı-qarşıya gəldi.

NATO öz təhlükəsizliyini gücləndirir, Rusiya bunu potensial hərbi təzyiq kimi qəbul edir və Kalininqradın müdafiəsini sərtləşdirir. Moskvanın atdığı addımlar isə öz növbəsində NATO-da əlavə hərbi hazırlıq üçün əsas yaradır. Beləliklə, tərəflərdən heç biri müharibə istəmədən hər iki tərəfin müdafiə tədbirləri digər tərəfin təhlükə qavrayışını artıra bilər. Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində bu proses “təhlükəsizlik dilemması” kimi tanınır.

Kalininqrad məsələsində bu dilemmanı daha təhlükəli edən amil nüvə silahıdır. Putin oktyabrın 1-də “bütün silahlar” ifadəsini işlətməklə adi hərbi cavabla nüvə çəkindirməsi arasında qəsdən açıq sərhəd saxlamadı. Bu, ilk növbədə siyasi mesajdır: Moskva Kalininqradla bağlı hərbi təzyiqi adi regional insident kimi qəbul etməyəcəyini bildirir. Lakin belə ritorikanın hüquqi və siyasi nəticələri də var. Beynəlxalq hüquq baxımından Kalininqradın statusu aydındır: region Rusiya Federasiyasının ərazisidir. Başqa dövlətin həmin əraziyə silahlı hücumu BMT Nizamnaməsinin 2-ci maddəsinin 4-cü bəndində təsbit olunmuş güc tətbiqindən çəkinmək prinsipini gündəmə gətirər və Rusiya üçün 51-ci maddə üzrə fərdi və kollektiv özünümüdafiə məsələsini doğura bilər. Lakin özünümüdafiə hüququ qeyri-məhdud səlahiyyət yaratmır. Cavab tədbirinin zəruriliyi və mütənasibliyi qiymətləndirilməlidir.

Silahlı münaqişə şəraitində beynəlxalq humanitar hüququn tələbləri də qüvvədə qalır. Nüvə silahından istifadə məsələsi isə bu hüquqi çərçivəni daha da mürəkkəbləşdirir. Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin 1996-cı il tarixli məsləhət rəyində nüvə silahlarının istifadəsi və ya istifadəsi ilə hədələnməsi BMT Nizamnaməsi və beynəlxalq humanitar hüququn əsas prinsipləri kontekstində qiymətləndirilmişdi. Bu səbəbdən Putinin 1 oktyabr bəyanatının hüquqi baxımdan ən mühüm tərəfi “cavab verəcəyik” fikrindən çox hansı cavabın hansı şəraitdə hüquqi və hərbi baxımdan əsaslandırıla biləcəyi sualını ortaya çıxarmasıdır.

Kalininqrad ətrafındakı vəziyyətin ən təhlükəli tərəfi isə tərəflərdən birinin əvvəlcədən müharibə qərarı verməsi yox, lokal insidentin nəzarətdən çıxmasıdır. Baltik dənizində hərbi gəmilərin, təyyarələrin və pilotsuz sistemlərin sıx fəaliyyət göstərdiyi şəraitdə yanlış identifikasiya, sərhəd pozuntusu, kritik infrastruktura zərər və ya hərbi təlimin səhv qiymətləndirilməsi daha geniş böhran yarada bilər. Müstəqil ekspert təhlillərində də əsas risklərdən biri kimi məhz yanlış hesablama və eskalasiyanın pillə-pillə böyüməsi göstərilir. Bu baxımdan Kalininqrad artıq yalnız Rusiya ilə NATO arasındakı coğrafi ayrılıq nöqtəsi kimi qiymətləndirilə bilməz; bura Avropanın yeni təhlükəsizlik arxitekturasının sınaq meydanlarından biridir.

Bu kiçik coğrafi ərazi qarşıdakı dövrdə Avropanın təhlükəsizlik siyasətində böyük çəkisi olan məkanlardan birinə çevrilə bilər. Burada əsas məsələ kimin daha sərt bəyanat verməsi yox, tərəflərin bir-birinin çəkindirmə siqnallarını yanlış oxumamasıdır. Çünki Kalininqrad ətrafında hər hansı səhv addımın qiyməti yalnız həmin regionla məhdudlaşmaya bilər. Keçilmiş tarixi təcrübə dönə-dönə göstərib ki, Avropanın təhlükəsizlik xəritəsində bəzən ən kiçik nöqtələr ən böyük böhranların başlanğıc nöqtəsinə çevrilir. Kalininqrad hazırda məhz belə bir nöqtədir.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert