Kiberdələduzluq kriminal epidemiyaya çevrilir

Ehtiyatsızlıq və aldanmaq insanları bu bəlanın qarşısında müdafiəsiz qoyur

Müasir dünyada rəqəmsallaşma gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Hər gün milyardlarla insan virtual xidmətlərdən faydalanaraq məlumat mübadiləsi aparır, onlayn ödənişlər edir. Lakin texnoloji mühitin təqdim etdiyi bu rahatlıq özü ilə bərabər, gözlənilməz təhlükələr də gətirir.

Hazırda dünyada 5,4 milyarddan çox insan internetdən yararlanır. Bu isə qlobal əhalinin, təxminən, 67 faizi deməkdir. Ölkəmizdə də bu dinamika yüksələn xətlə inkişaf edir. Rəsmi məlumatlara əsasən, internet istifadəçilərinin ümumi göstəricisi əhalinin hər 100 nəfərinə 2017-ci ildə 79,0 nəfər olduğu halda, illər üzrə ardıcıl olaraq artaraq 2020-ci ildə 84,6, 2022-ci ildə 88,1, 2023-cü ildə 89,2, 2024-cü ildə 90,8, 2025-ci ildə isə 91,5 nəfərə çatıb.

Regional bölgü də rəqəmsal əlçatanlığın yüksək səviyyədə olduğunu təsdiqləyir: şəhər yerlərində bu göstərici hər 100 nəfərə 95,9, kənd yerlərində isə 86,3 nəfər təşkil edir. Hətta 6–15 yaş qrupundakı uşaqlar arasında da internet istifadəçilərinin sayı hər 100 nəfərə 89,5 nəfərdir. Paralel olaraq, mobil bağlantıların ümumi sayı ölkə əhalisinin sayını üstələyərək 118 faizə yüksəlib.

İnternetin kütləvi istifadəsi, sosial şəbəkələrdəki yüksək aktivlik və rəqəmsal məlumatların geniş dövriyyəsi kibercinayətkarlar üçün yeni imkanlar yaradır. Bu cinayətlər maliyyə fırıldaqları, məlumat oğurluğu, dələduzluq, şəxsi identikliyin ələ keçirilməsi və sistemlərin pozulması kimi müxtəlif formalarda özünü göstərir.

Qlobal miqyasda kibercinayətkarlığın dünya iqtisadiyyatına vurduğu illik zərər 8 trilyon ABŞ dollarını keçib. Hətta bu rəqəmin yaxın illərdə 10 trilyon dollardan çox olacağı proqnozlaşdırılır. Təhlillərə görə, bütün kiberhücumların və məlumat sızmalarının, təxminən, 74–90 faizi sistemin zəifliyindən deyil, məhz istifadəçilərin ehtiyatsızlığından və rəqəmsal savadlılıq səviyyəsinin aşağı olmasından qaynaqlanır.

ABŞ-ın Federal Təhqiqatlar Bürosunun (FBI) və digər beynəlxalq qurumların hesabatlarına əsasən, yaşlı insanlar rəqəmsal yeniliklərə az bələd olduqları üçün kiberfırıldaqçıların hədəfinə daha çox çevrilirlər. 18-35 yaş arası gənclər də onların hücumuna məruz qalır, internetdə və sosial şəbəkələrdə həddindən artıq aktiv olduqları üçün saxta keçidlər (linklər), iş elanları və kriptovalyuta fırıldaqlarının qurbanı olurlar.

Mövzu ilə bağlı fikirlərini bölüşən İT mütəxəssisi Fərid Kazımov söylədi ki, bəzi istifadəçilərin belə bir problemlə qarşılaşması onların şəxsi məlumatlarına qarşı diqqətsizliyindən və rəqəmsal savadsızlıqdan irəli gəlir:

– Rəqəmsal dələduzlar texniki vasitələrdən daha çox, psixoloji təsir metodlarına əl ataraq insanların vəsaitlərini ələ keçirməyə çalışırlar. Bu səbəbdən maliyyə resurslarını və kart məlumatlarını qorumaq üçün bir neçə qaydaya əməl edilməlidir. İlk növbədə, hər bir hesab üçün mürəkkəb və fərqli şifrələr təyin olunmalıdır. Təcrübə göstərir ki, bir çox istifadəçinin bütün platformalarda eyni və ya asan təxmin edilən kodlardan yararlanması təhlükəsizlik riskini dəfələrlə artırır. Məlumatların fırıldaqçıların əlinə keçməməsi üçün parolların müxtəlifliyi və təhlükəsizliyi başlıca şərtdir.

Bununla yanaşı, ikiqat təsdiqləmə mexanizmindən mütləq yararlanmaq lazımdır. Bəzi mobil tətbiqlər təhlükəsizlik üçün bir neçə mərhələli və ya ikitərəfli giriş imkanı təqdim edir. İstifadəçilər onlara göndərilən naməlum SMS, elektron məktub və ya video keçidlərinə qarşı son dərəcə ehtiyatlı olmalıdırlar. Xüsusilə mesajlaşma tətbiqlərində bəzi hesabları ələ keçirən dələduzlar şəxsin adından onun tanışlarına saxta keçidlər və videolar göndərirlər. Əgər hər hansı bir tanışınız adətən göndərmədiyi şübhəli bir link ötürürsə, bu artıq haqlı olaraq şübhə yaratmalıdır. Eyni zamanda, maliyyə əməliyyatları zamanı bank tərəfindən göndərilən birdəfəlik təsdiq kodlarını, səbəbindən asılı olmayaraq, heç kəsə bildirmək olmaz.

Onlayn ödənişlər zamanı təhlükəsizliyin təmin edilməsi məqsədilə ayrıca virtual və ya əlavə bank kartının olması əlverişli üsuldur. Əsas hesabdakı vəsaiti təhlükəyə atmamaq üçün bu karta yalnız alış-veriş zamanı lazımı qədər məbləğ köçürülərsə, kiberdələduzların vuracağı zərər minimuma enər. Hazırda eyni valyutada hesabların açılmasına dair müəyyən məhdudiyyətlər olsa da, müxtəlif bankların xidmətlərindən yararlanmaqla bu modeli tətbiq etmək mümkündür. Sadalanan qabaqlayıcı tədbirlər və gündəlik ehtiyatlı vərdişlər kibertəhlükələrdən qorunmağın ən yaxşı yoludur.

Əhalinin rəqəmsal savadlılığının zəruri olduğunu qeyd edən ekspert vurguladı ki, maarifləndirmə prosesi kütləviləşməli və bu məsələdə yük yalnız dövlət qurumlarının üzərinə düşməməlidir:

– Dövlət qurumları, maliyyə institutları, media və müstəqil ekspertlər birgə fəaliyyət göstərərək vahid ekosistem formalaşdırmalıdırlar. Xüsusilə banklar müştərilərinin rəqəmsal təhlükələrə qarşı müqavimətini artırmaq üçün profilaktik layihələrdə maraqlı olmalıdırlar. Bu çərçivədə baza bilikləri əhatə edən onlayn resurslar və ya oyunlaşdırma (gamifikasiya) modelinə əsaslanan proqramlar hazırlanmalıdır. İstifadəçilər bu təlimləri tamamlayaraq sertifikat əldə edə bilərlər.

Lakin təhlükələr daim yeniləndiyi üçün bu cür kurslar və təlim proqramları da mütəmadi olaraq yenilənməlidir. Maarifləndirmə tədbirləri yalnız böyüklərə deyil, həm də məktəblərdə uşaqlara maraqlı və stimullaşdırıcı formatda təqdim edilməlidir.

Son dövrlərdə süni intellektin sürətli inkişafı fonunda kiberdələduzlar yeni üsullara əl atırlar. Artıq fırıldaqçılar vətəndaşları, xüsusən də yaşlı insanları aldatmaq üçün onların yaxınlarının səs və video görüntülərini saxtalaşdıraraq zəng vurur, təcili pul tələb edirlər. Bunun qarşısını almaq üçün ailə daxilində xüsusi parol sistemi formalaşdırılmalıdır ki, hər hansı şübhəli zəng zamanı həmin parolu soruşmaqla qarşı tərəfin həqiqətən ailə üzvü olub-olmadığını yoxlamaq mümkün olsun. Vətəndaşlar hər hansı dövlət orqanından, bankdan və ya digər qurumdan zəng etdiyini deyən şəxslərə də dərhal inanmamalıdırlar.

Zənglərin doğruluğunu yoxlamaq üçün xüsusi rəqəmsal platformalar və ya yoxlama mexanizmləri yaradılmalıdır. Çünki fırıldaqçılıq təkcə onlayn mühitdə deyil, fiziki müstəvidə də baş verir. Xüsusən bank adından edilən zənglər artıq ciddiliyini itirsə də, aidiyyəti qurumların iştirakı ilə qabaqlayıcı protokollar formalaşdırılmalıdır. Vətəndaş bu təhdidlər qarşısında tək qalmamalı, dövlət, maliyyə sektoru və cəmiyyət kibercinayətkarlığa karşı birgə mübarizə aparmalıdır.

Elenora HƏSƏNOVA
XQ