Lenin və Stalin imzaladığı “Dekret 13” Qafqazın fəlakəti

...Hələ 1917-ci il dekabrın 18-də Lenin Stepan Şaumyanı Qafqaz Fövqəladə Komissarlığına təyin etmişdi. Bu komissarın vəzifələrini yaxşı təsəvvür etmək üçün XKS Sədri Lenin, Millətlər Komissarı Stalin bir dekret imzalamışdılar. Qafqazın fəlakətində böyük payı olan və “Dekret 13” adıyla məşhur bu dekreti aşağıda eynən veririk:

“Xalq Komissarları Soveti rus ordusu tərəfindən işğal edilmiş Türkiyə Ermənistanında erməni xalqının tam istiqlalını elan etmək dərəcəsinə qədər təyini-müqəddərat haqqını müdafiə edəcəyini bütün erməni xalqına elan edir.

Xalq Komissarları Soveti bu haqqın tətbiqi üçün bütün erməni xalqının sərbəst səsvermə ilə milli iradə təsbit edilincəyə qədər bəzən köməkçi tədbirlərə əl atmağı lazım bilir və köməkçi tədbir olmaq üzrə bunları qırara alır:

Türkiyə Ermənistanını işğal etmiş rus ordusunu dərhal çıxararaq o məntəqələrdə şəxsi təhlükəsizlik və ictimai asayişin təmin edilməsi üçün erməni xalq milis qüvvələri yaradılmalıdır. Türkiyə bayrağına xəyanət edərək düşmən tərəfinə keçmiş ermənilərlə digər ölkələrdə yaşayan erməni mühacirlərin maneəsiz şəkildə Türkiyə Ermənistanına geri qayıtmaları təmin edilməlidir. Ümumi hərb zamanı Türkiyə hökuməti tərəfindən zorla Türkiyənin daxili vilayətlərinə sürülmüş ermənilərin maneəsiz şəkildə Türkiyə Ermənistanına gətirilmələri təmin edilməlidir. Xalq Komissarları gələcəkdə Türkiyə ilə aparılacaq sülh müzakirələrində bu məsələ üzərində israr edəcəkdir. Demokratik əsaslarla seçiləcək Erməni Xalq Komissarlar Soveti ilə Erməni Komitəsi Türkiyə Ermənistanının müvəqqəti idarəsini təşkil etməlidir.

Birinci, ikinci maddələrdəki qərarların həyata keçirilməsi üçün Türkiyə Ermənistanı əhalisinə hər cür kömək göstərmək və Türkiyə Ermənistanındakı rus ordusunu çıxarmaq məqsədilə məhəlli komisyalar yaratmaq kimi vəzifələr Qafqaz İşləri Üzrə Müvəqqəti Fövqəladə Komissar Stepan Şaumyana tapşırılır.

Qeyd:

Türkiyə Ermənistanının coğrafi sərhədləri erməni xalqının demokratik əsaslarla seçiləcək nümayəndələri tərəfidən qonşu ölkələrlə mübahisəli məntəqələrin müsəlman və digər əhalisi ilə anlaşmaq surətilə Qafqaz Fövqəladə Komissarının iştirakı ilə təyin olunacaqdır.

Xalq Komissarları Sovetinin sədri – Ulyanov Lenin

Xalq Millətlər Komissarı – Cuqaşvili Stalin”.

Rus çarlarının yolu ilə gedən Lenin Böyük Ermənistan vasitəsilə Aralıq dənizinə, Hind okeanına çıxacaq, Avropa kapitalistlərinin öz müstəmləkələrinə gedən yollarını kəsmək surətilə dünya inqilabı yaradacaqdı. Böyük Ermənistan bu məqsədlə ona çox lazım idi. Ancaq bunun üçün Qafqaz hərəkət bazası halına gəlməli idi. Qafqaz sovetləşdirilməli idi. Halbuki “Müsavat” firqəsinin nüfuz və təsiri ilə Qafqaz müstəqil olur, Rusiya ilə bütün əlaqəsini kəsərək Türkiyə ilə dost olmağa çalışırdı. Buna görə də hər şeydən əvvəl Qafqazda, xüsusilə Azərbaycanda milli, istiqlal hərəkatlarını aradan qaldırmaq lazım gəlirdi. Halbuki Qafqazda artıq rus hakimiyyətini qoruyacaq bir rus ordusu, rus təşkilatı qalmamışdı. Şaumyanın Tiflisdə inqilab təşəbbüsü nəticə verməmiş, gürcü əsgərini Seym əleyhinə qaldıra bilməmişdi. Bundan sonra Şaumyan öz qərərgahını Bakıya köçürmüşdü. Burada şərait əlverişli idi. Şəhərdə cəbhələrdən qayıtmış və evlərinə getməyə hazırlaşan 20-25 minlik silahlı erməni, rus əsgəri qüvvəsi vardı. Bundan başqa Xəzər dənizində rus hərbi donanması, Bakının neft mədənlərində rus, erməni fəhlələri vardı. Şaumyan bu qüvvələrə arxalanaraq martın 31-də qırğına başladı və üç gün-üç gecə davam edən və 15 min silahsız, günahsız Türkün ölümü ilə nəticələnən bu qırğın zamanı Bakı havadan, dənizdən, qurudan bombardman edildi, məscidlər dağıdıldı, maarif, mədəniyyət müəssisələri, mətbəə, teatr, məktəb, kitabxanaya od vurularaq yandırıldı. Bu, Leninin aşağıdakı sözlərinə tam müvafiq idi. Lenin demişdi:

“Siz ey məscidləri çar hökuməti tərəfindən dağıdılan Zaqafqaziya Türk və tatarları. Bundan sonra milli və mədəni müəssisələriniz azad və toxunulmaz elan edilir. Milli həyatınızı istədiyiniz kimi qurun. Hətta istəsəniz Rusiyadan ayrılın”.

“...Azərbaycan Türkünün böyük inqilab tərəfindən təyin-müqəddərat haqqından istifadəyə qalxdığını bolşeviklər Bakı küçələrini qanlara qərq etməklə boğmaq və “İsmailiyyə” binasında yıxılan hürriyyət məşəlini o möhtəşəm binanın külləri altında söndürmək istədilər.

Mənbə : “Milli Azərbaycan hərəkatı” – Mirzə Bala Məmmədzadə

Bakı - 1992