Minilliklərin oyunu: İrlandiyanı bu günə bağlayan hörlinq FOTO/VİDEO

Qədim sivilizasiyaların yaddaşında elə oyunlar var ki, onlar sadəcə əyləncə vasitəsi deyil, bir xalqın döyüş ruhunu, həyat tərzini və kollektiv yaddaşını daşıyır. Minilliklər boyu nəsildən-nəslə ötürülən bu oyunlar müasir idman anlayışından çox-çox əvvəl formalaşıb. Hörlinq də məhz belə nadir oyunlardandır – İrlandiyanın torpağı, mifləri və insanları ilə birlikdə yetişmiş, qədim döyüş meydanlarından müasir stadionlara daşınan canlı mədəni irs.

Hörlinq dünyanın ən qədim açıq sahə oyunlarından biri hesab olunur. İrlandiyada bu oyunun ən azı 3000 illik tarixi var və ilk yazılı ədəbi istinad eramızdan əvvəl 1272-ci ilə aid edilir. Bu fakt Hörlinqi təkcə idman növü deyil, bir sivilizasiyanın tarixi yaddaşı kimi qiymətləndirməyə əsas verir.

Miflərdə və əfsanələrdə hörlinq

Hörlinq İrlandiya mifologiyasında xüsusi yer tutur. Erkən İrland ədəbiyyatının əsas nümunələrindən sayılan Tayn Bo Kualnye dastanı Konnakt kraliçası Medbin Ulsterin müqəddəs öküzünü ələ keçirmək üçün başladığı yürüşü təsvir edir. Ulster döyüşçüləri lənət səbəbilə sıradan çıxdığı halda, ölkəni təkbaşına müdafiə edən gənc qəhrəman Ku Xulin ard-arda təkbətək döyüşlərə çıxaraq düşmən ordusunu saxlayır. Rəvayətə görə, o, azğın bir gözətçi iti hörlinq topu ilə boğazından vuraraq öldürür və bundan sonra “Kallenin iti” adı ilə tanınır.

Bu hekayələrdə hörlinq sadəcə oyun deyil, döyüşə hazırlıq forması kimi təqdim olunur və meydandakı ustalıq birbaşa döyüş bacarığı ilə eyniləşdirilirdi.

Qaydasız, sərt və kənd oyunu

Əsrlər boyu hörlinq İrlandiya kəndlərində sərt və təhlükəli formada oynanılıb. 17-ci əsrə aid mənbələrdən birində oyun 85x145 metr ölçülü düzənlikdə keçirilən qarşılaşma kimi təsvir olunur. Qələbə topu rəqibin qapısından ilk keçirən komandaya verilirdi.

Oyunun təhlükəliliyi Brehon qanunlarında da əksini tapırdı. Kelt hüquq sistemi hörlinq zamanı baş verən xəsarətlər üçün kompensasiya mexanizmləri nəzərdə tutur, qəsdən xəsarət yetirmə və ölüm halları üçün ayrıca maddələr müəyyən edirdi.

Qadağalar və dirəniş

12-ci əsrdə Norman işğalından sonra hörlinq rəsmi şəkildə qadağan edilsə də, oyun yox olmadı və 19-cu əsrin əvvəllərinə qədər torpaq sahiblərinin himayəsi ilə yaşadı. 1846-1849-cu illərin böyük aclıq dövründə hörlinq demək olar ki, yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşdi. Buna baxmayaraq, 1850-ci illərin sonlarına doğru Dublin qalasının sənədlərində hörlinqin Manster bölgəsində, eləcə də Doneqal, Daun, Kilkenni və Lonqfordda yenidən geniş yayıldığı qeyd olunur.

Oyunun xilas edilməsi

Klare bölgəsindən olan Maykl Kusak vahid qaydaların vacibliyini ilk anlayan şəxslərdən idi. O, 1882-ci ildən etibarən “The Illustrated Sporting and Dramatic News” qəzetində hörlinqin dirçəldilməsi ilə bağlı yazılar dərc edirdi. Nəticədə 1884-cü ildə Qeylik Atletika Assosiasiyası yaradıldı və hörlinq rəsmi, milli qaydalarla tənzimlənən idmana çevrildi.

Bu dövrdən sonra oyun sürətlə dəyişdi. Üzbəüz duellərə əsaslanan hörlinq tədricən daha pozisional və taktiki xarakter aldı. Fiziki hazırlıq yüksəldi, topa nəzarət və pas oyunu ön plana çıxdı, müdafiə sistemləri sıxlaşdı. Buna baxmayaraq, fərdi duel ruhu və dramatik mübarizə oyunun əsas xüsusiyyəti olaraq qaldı.

Hörlinq necə oynanılır?

Hörlinq iki komanda arasında keçirilir və hər komandada 15 oyunçu olur. Meydan futbol sahəsinə oxşardır, qapının alt hissəsində tor, üst hissəsində isə xal üçün açıq dirəklər yerləşir. Oyun hörli adlanan taxta alət və sliotar adlı sərt top ilə oynanılır, qoruyucu dəbilqə və üz sipəri məcburidir.

Böyüklər arasında oyun iki hissədən ibarət olur və hər hissə 35 dəqiqə davam edir. Top yalnız hörli ilə yerdən qaldırıla bilər, əllə maksimum dörd addım atmaq icazəlidir. Ayaqla ötürmə, yerə vurub yenidən əllə götürmək qadağandır. Çiyin-çiyinə mübarizəyə icazə verilsə də, təhlükəli müdaxilələr cəzalandırılır. Oyun yüksək sürətlidir, uzun ötürmələr və birbaşa zərbələr geniş istifadə olunur. Hörli ilə rəqibə vurmaq qadağandır. Arxadan itələmə, boğazdan tutma, təhlükəli müdaxilə cəzalandırılır. Qəsdən baş və üz nahiyəsinə təhlükə yaradan oyun ciddi cəza ilə nəticələnir.

Topu qapının alt hissəsindən keçirmək üç qol, üst hissəsindən aşırmaq isə bir xal qazandırır. Hesab qol və xalların cəmi ilə müəyyən olunur.

UNESCO-nun tanıdığı canlı irs

2018-ci ildə hörlinq UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilib. Təşkilat bu oyunu nəsildən-nəslə ötürülən sosial praktika, icma birliyini möhkəmləndirən və zamanla dəyişərək yaşayan mədəni irs nümunəsi kimi qiymətləndirir.

Hörlinq minilliklər ərzində qaydasız kənd oyunundan mifoloji döyüş təliminə, oradan da müasir, taktiki idmana çevrilib. Onu unikal edən də məhz budur: Hörlinq keçmişini itirmədən dəyişməyi bacaran nadir miras oyunlarından biridir.

Aqil Tağıyev