Müəllimin yeni köməkçisi, yoxsa rəqibi?

Anar OSMANLI

Müasir dünya sürətli texnoloji dəyişiklilər dövrünü yaşayır və bu dəyişikliklərin mərkəzində dayanan ən böyük amil süni intellektdir. ChatGPT və bənzər platformaların meydana çıxması bütün sahələrdə olduğu kimi, təhsil sistemində də köklü islahatların zəruriliyini ortaya qoymuşdur. Bu gün təhsil dünyası mühüm bir suala cavab tapmaga çalışır: Süni intellekt ənənəvi təhsili məhv edir, yoxsa onu daha effektiv formaya salır?

Ortaq qənaət hasil etmək və bu sualı cavablandırmaq üçün, həmişə belə hallarda olduğu kimi, təhsildə süni intellektin tətbiqinin lehinə və əleyhinə olan məqamları ayrı-ayrılıqda gözdən keçirmək lazım gəlir.

Məsələ ətrafında aparılan müzakirələr göstərir ki, təhsildə süni intellektin tətbiqi həm öyrənmə prosesini sürətləndirən güclü üstünlüklər, həm də təhsilin keyfiyyətinə zərər vura biləcək ciddi risklər yaradır.

Süni intellekt alətləri artıq sadəcə bir axtarış sistemi deyil, istəsək də, istəməsək də, bu alətlər həm şagirdlər, həm də müəllimlər üçün gerçək virtual köməkçiyə çevrilib.

Məlumdur ki, hər bir şagirdin qavrama sürəti fərqlidir. Sİ aləti çətin bir elmi mövzunu, məsələn, kvant fizikasını 10 yaşlı uşağın və ya universitet tələbəsinin başa düşəcəyi fərqli dillərdə və səviyyələrdə izah edə bilir.

Öz növbəsində müəllimlər süni intellekt vasitəsilə qısa müddətdə dərs planları, tapşırıqlar, testlər və esse mövzuları hazırlaya bilərlər. Bu da onlara vaxta qənaət etmək və diqqəti şagirdlərlə fərdi işə yönəltmək imkanı verir.

Bundan başqa, Sİ alətləri xarici dil öyrənənlər üçün fasiləsiz rejimdə fəaliyyət göstərən tərəfdaş rolunu oynayır, qrammatik səhvlərini düzəldir və danışıq praktikasını təmin edir.

Süni intellekt alətləri artıq təhsil mühitini tamamilə dəyişdirən, həm müəllimlər, həm də şagirdlər üçün universal rəqəmsal köməkçi rolunu oynayır. Bu alətlərin dərslərə inteqrasiyası təhsildə bir neçə inqilabi istiqaməti aktuallaşdırır:

Ənənəvi sinif otaqlarında müəllim orta hesabla 20-30 şagirdə eyni tempdə dərs keçməli olur. Lakin qeyd etdiyimiz kimi, hər bir fərdin qavrama dinamikası fərqlidir. Sözügedən platforma burada "fərdi repetitor" rolunu oynayır. Məsələn, çətin bir elmi mövzunu, tutalım, kvant fizikasını və ya fotosintez prosesini, süni intellekt 10-11 yaşlı uşağın başa düşə biləcəyi analogiyalarla izah etdiyi kimi, universitet tələbəsi üçün akademik dillə və tənliklərlə də təqdim edə bilir. Şagird anlamadığı hissəni süni intellektə yorulmadan, dəfələrlə fərqli formalarda izah etdirir və bu zaman heç bir psixoloji təzyiq və ya qınaq hiss etmir.

Müəllimlik təkcə sinifdə dərs deməklə məhdudlaşmır, bu peşə həm də böyük inzibati iş yükünü özündə ehtiva edir. Buraya sillabusların yazılması, gündəlik dərs planlarının qurulması, tapşırıq və testlərin hazırlanması və s. kimi məsələlər daxildir. Süni intellekt qısa zamanda bu texniki işlərin öhdəsindən gəlməyə imkan yaradır və nəticədə müəllimin şagirdlərlə fərdi empatiya qurmağa, onların emosional inkişafı ilə məşğul olmağa daha çox vaxtı qalır.

Müasir Sİ modelləri potensial olaraq, məsələn, ChatGPT-nin səsli funksiyaları və ya ixtisaslaşmış botlar vasitəsilə dərsləri canlandıra bilər. Məsələn, tarix dərsində tələbələr virtual olaraq Şah İsmayıl Xətai və ya Napoleon obrazı ilə "çatlaşa", onlara qərarları barədə suallar verə bilərlər. Dil öyrənmə sahəsində isə Sİ misilsizdir. Xarici dili öyrənən şəxs qarşısında real insan varmış kimi süni intellektlə danışıq praktikasından yararlana bilir, qrammatik və tələffüz səhvlərini daha operativ şəkildə düzəldir.

Süni intellekt fiziki məhdudiyyətləri olan və ya xüsusi qayğıya ehtiyacı duyulan uşaqlar üçün də yeni imkanlar yaradır. Görmə məhdudiyyətli şagirdlər üçün mətnləri dərhal səsə çevirir, eşitmə məhdudiyyətli olanlar üçün isə real vaxt rejimində videodərslərə subtitrlər və izahlar əlavə edir. Bu da təhsildə hamı üçün bərabər imkanlar mühiti yaradır.

Pro və kontra məntiqi ilə müzakirəmizi davam etdirərək, qeyd etməliyik ki, sözügedən texnologiyadan nəzarətsiz istifadə tələbələrdə tənqidi düşünmə və müstəqil araşdırma bacarıqlarının zəifləməsi kimi ciddi risklər yaradır.

Süni intellektin təhsilə gətirdiyi ən böyük çağırışlardan biri akademik dürüstlüyün qorunmasıdır.

Tələbələr verilən esse və ya ev tapşırıqlarını tamamilə ChatGPT-yə yazdırıb öz adları ilə təqdim edə bilirlər. Bu, ənənəvi plagiat yoxlama proqramlarının belə bəzən ayırd edə bilmədiyi yeni nəsil "rəqəmsal köçürmə" formasıdır.

Araşdırmalar göstərir ki, hazır cavablara asan cavab əldə etmək imkanı tələbələrin tənqidi təfəkkürünü, araşdırma bacarıqlarını və müstəqil yazı qabiliyyətini zəiflədə bilir.

Süni intellekt tərəfindən yazılmış mətnləri aşkar edən detektorlar inkişaf etdirilsə də, yüz faiz effektiv deyil. Buna görə də qadağalar qoymaq əvəzinə, tələbələrə süni intellektdən düzgün istifadə qaydaları ayrıca öyrədilməlidir.

Süni intellektin təhsilə gətirdiyi rəqəmsal rahatlıq, təəssüf ki, özü ilə birlikdə ciddi etik böhranlar da yaradır. Tələbə və şagirdlərin bir neçə kliklə "mükəmməl" esselər, elmi məqalələr və proqramlaşdırma kodları əldə edə bilməsi, ənənəvi akademik dürüstlük anlayışını kökündən sarsıdır.

Əvvəllər tələbələr hansısa internet saytından və ya kitabdan mətni birbaşa köçürərkən antiplagiat proqramları bunu asanlıqla aşkar edirdi. Lakin Sİ alətləri mətni hər dəfə sintaktik cəhətdən yenidən strukturlaşdırır. Dediyimiz kimi, hazırda süni intellekt tərəfindən yazılan mətnləri yoxlayan xüsusi proqramlar mövcud olsa da, onların dəqiqlik faizi çox aşağıdır. Hətta bir çox hallarda tələbənin özünün yazdığı orijinal mətnləri də səhvən Sİ məhsulu kimi qeyd edərək ədalətsizliyə yol açırlar.

Təhsil prosesində məqsəd yalnız yekun məhsul, məsələn, hazır esse, əldə etmək deyil, o məhsula aparan yolda şagirdin keçdiyi intellektual prosesdir: kitabxanalarda axtarış etmək, fərqli mənbələri müqayisə etmək, səhvlər və doğrularla fərdi fikir formalaşdırmaqdan söhbət gedir. Süni intellekt bu zəhmət tələb edən prosesi aradan qaldırır. Hazır cavablara asan çıxış tələbələrin beyin fəaliyyətini tənbəlləşdirir, onlarda dərin təhlil, problem həlletmə və müstəqil yazı qabiliyyətini zəiflədir. Şagird sadəcə "istifadəçi" statusuna enir.

Vaxtilə bir çox xarici məktəb və universitetlər ilkin reaksiya olaraq Sİ alətlərindən istifadəni tamamilə qadağan etməyə və ya təhsil müəssisəsinin Wi-Fi şəbəkəsində bu saytlara girişi bloklamağa çalışdı. Lakin sonrakı proseslər göstərdi ki, texnoloji tərəqqini qadağalarla dayandırmaq qeyri-mümkündür, çünki ən azından tələbələrin digər vasitələrlə bu alətlərə çıxışını əngəlləmək mümkün deyil. Yeganə real çıxış yolu tələbələrə süni intellektdən köməkçi kimi, etik normalar çərçivəsində istifadə etməyi öyrətməkdir. Onlara başa salınmalıdır ki, bu alətlərdən ideya toplamaq, yazının strukturunu qurmaq və ya orfoqrafiyanı yoxlamaq üçün istifadə etmək olar, lakin onun yazdığı mətni özününki kimi təqdim etmək akademik oğurluqdur.

Başqa bir məqam: süni intellekt alətlərinin bəzən tamamilə uydurma faktlar, mövcud olmayan kitab və məqalə adları təqdim etməsi adi haldır. Tələbələr süni intellektin verdiyi məlumatları kor-koranə öz işlərinə daxil etdikdə, həm elmi yanlışlıqlara yol verirlər, onlara bəslənən etibarı itirirlər. Bu səbəbdən dərslərdə hər bir rəqəmsal məlumatın ənənəvi çarpaz yoxlama üsulu ilə yoxlanılması vərdişi aşılanmalıdır.

Mövcud reallıq göstərir ki, təhsildə qiymətləndirmə sistemini dəyişmək artıq qaçılmazdır. Evə verilən standart esselər və ya internetdən asanlıqla tapıla bilən suallardan ibarət testlər öz əhəmiyyətini itirir.

Tələbələrə imtahan zamanı süni intellektdən istifadəyə icazə verilə bilər. Lakin suallar elə qurulmalıdır ki, Sİ-in verdiyi cavab kifayət etməsin; tələbə o cavabı təhlil və tənqid tətbiq etməlidir.

Qiymətləndirmə yazılı tapşırıqlardan daha çox sinif daxilindəki müzakirələrə, debatlara və şifahi təqdimatlara əsaslanmalıdır. Şagirdin mövzunu həqiqətən anlayıb-anlamadığı canlı ünsiyyətdə üzə çıxır.

Bundan başqa, tələbələrin komanda şəklində işləmək, real problemlərə həll yolu tapmaq bacarıqları yoxlanılmalıdır.

Yazılı tapşırıqların süni intellekt tərəfindən icra edilməsi riskinə qarşı ən effektiv silah canlı ünsiyyətdir. Qiymətləndirmə çəkisi ev tapşırıqlarından sinif daxilindəki müzakirələrə, rəqabətli debatlara və şifahi təqdimatlara keçməlidir. Tələbə evdə hazırladığı layihəni və ya esseyi auditoriya qarşısında şifahi müdafiə etməli və müəllimin mövzu ətrafında qəfil, aydınlaşdırmaq məqsədi ilə verdiyi suallarına cavab verməlidir. Şagirdin mövzunu həqiqətən anlayıb-anlamadığı, mövzuya sahiblənib-sahiblənmədiyi yalnız bu canlı ünsiyyətdə üzə çıxır.

İstənilən halda, kalkulyator riyaziyyat dərslərini ləğv etmədiyi kimi, Sİ də yazılı imtahanları tamamilə sıradan çıxarmamalıdır. Yeni modeldə tələbələrə imtahan zamanı süni intellektdən istifadəyə tam icazə verilə bilər. Lakin suallar elə qurulmalıdır ki, Sİ-in verdiyi birbaşa cavab yüksək qiymət almaq üçün kifayət etməsin. Tələbədən süni intellektin çıxardığı mətni analiz etmək, onun səhvlərini və ya çatışmayan tərəflərini tapmaq, fərqli şəkildə tətbiq etmək tələb olunmalıdır. Bu, tələbəni texnologiyadan kor-koranə istifadə edən şəxsdən mətnin "redaktoru" və "tənqidçisi" səviyyəsinə qaldırır.

Bu metodda tələbələr mühazirəni və fundamental məlumatları evdə öyrənirlər, sinif otağı isə yalnız praktiki tapşırıqların icrası və qiymətləndirmə məkanına çevrilir. Müəllim tələbənin yazı yazma, kodlaşdırma və ya problem həll etmə prosesini rəqəmsal platformalar üzərindən addım-addım izləyir. Bu, yekun məhsulun süni intellektə kopyalatdırılıb gətirilməsinin qarşısını alır.

Qiymətləndirmə mücərrəd nəzəriyyələrdən uzaqlaşıb, real problemlərinin həllinə yönəlməlidir. Məsələn, iqtisadiyyat üzrə ixtisaslaşan tələbələrə "inflyasiya nədir?" sualını vermək əvəzinə, "Yerli bir şirkətin hazırkı inflyasiya şəraitindəki böhrandan çıxış strategiyasını hazırlayın" tapşırığı verilməlidir. Komanda şəklində işləməyi, emosional intellekti, liderlik və adaptasiya bacarıqları tələb edən bu növ kompleks layihələri süni intellekt insan faktoru olmadan təkbaşına icra edə bilmir.

Nəticə olaraq, əminliklə qeyd etməliyik ki, süni intellekt təhsil üçün təhlükə deyil, sadəcə güclü bir alətdir. Əsas hədəf süni intellekti qadağan etmək yox, şagirdlərin ondan etik və effektiv şəkildə istifadə edərək necə öyrənməli olduqlarını öyrətməkdir. Gələcəyin uğurlu təhsil sistemi texnologiyanı rədd edən deyil, insan zəkası ilə süni intellektin sintezini düzgün quran sistem olacaqdır.