Nə Türkiyə türkcəsi, nə Rusiya ruscası TƏK AZƏRBAYCAN DİLİ!

Neçə gündür onsuz da qeyri-professionalların əlində əsir-yesir qalan, özünü ciddi mətbuat əvəzinə rəzalət məkanına çevrilmiş sosial şəbəkələrdəki kimi qeyri-ciddi aparan bir sıra saytlarda dil məsələsi müzakirə edilir. Əslində buna müzakirə deyil, dedi-qodu səviyyəsində qeybət desək, daha yaxşı olar. Kinorejissor Ayaz Salayev və deputat Sabir Rüstəmxanlı rus və türk dillərinə görə efirdə “cəngə çıxıblarmış”. Rusdilli A.Salayev fikirlərini azərbaycanca çətin tələffüz etdiyi üçün səlist danışa bilmir, Türkiyə türkcəsindən Azərbaycan dilinə ciddi ziyan dəydiyini deyir, qarşı tərəf də onu rus dilinin müdafiəçisi olmaqda, türk dilinə düşmən kəsilməkdə ittiham edib kəskin fikirlər söyləyir. Tanış mövzudur. Ta on səkkizinci, on doqquzuncu əsrlərdəki kimi öz ana dilimizə göstərdiyimiz “qiymət”, onun-bunun dilinə yamaq olmaq üçün baş vermiş yersiz canfəşanlığın növbəti nümunəsidir bu hadisə…

Məsələnin “mustafası” da odur ki, saytlarda və internet TV-lərdəki bu neçə günlük haray-həşirdən bircə ağıllı məntiq ortaya çıxmadı ki, cəmiyyət də bir nəticə çıxara bilsin. Bu məsələ elə savadsız şəkildə “işıqlandırıldı” ki, məntiqli debat aparmağa qabiliyyət və intellekt dərəcəsi çatmayanlar var gücləri ilə bu məsələdən reklam “tutmağa”, özlərini türkiyə türkcəsini müdafiə edən qəhrəman kimi göstərib, önə çıxmağa can atdılar. Özü də amansızcasına!
Bir tərəf A.Salayevi ruspərəstlikdə ittiham edib, türkdilli ölkə olduğumuz üçün Türkiyə türkcəsindən bizə ziyan gəlmədiyini deyir, həm də rus dilli məktəblərin ölkəmizdə ləğv olunmasına israr edirlər. A.Salayev isə hesab edir ki, rus dili dünyagörüşü baxımdan, güclü ünsiyyət və ədəbi dil zənginliyinə görə öndə gedir. Deyir uşaqlarımız rus dilini öyrənməklə daha mükəmməl yetişmək üçün böyük imkanlar qazanırlar. Bu yerdə rəhmətlik Mirzə Cəlilin ana dilimizlə bağlı bir-birindən gözəl, indiki zamanda və bundan yüz il sonra da aktual olacaq hekayə və oçerkləri yadıma düşdü. Kişi necə də sərrast yazıb o vaxt. Ana dilimizi bəyənməyənləri də, rusca danışıb özlərini “obrazovannı” göstərmək istəyənləri də, Türkiyə türkcəsində yeri gəldi-gəlmədi danışıb özünü “müsəlman intillegenti” kimi gözə soxmaq istəyənləri də öz qələmi ilə gözəl nişan alıb rəhmətlik Mirzə Cəlil.
Gələk əsas mövzuya. Bəs biz özümüz öz ana dilimizi necə qoruyuruq? Min təəsüf ki, bu barədə cəmiyyət olaraq üz ağardan hansısa işimizi göstərməyə heç nəyimiz yoxdur. Əlbəttdə, Türkiyə türkcəsi bizim qardaş türkdilli dillər qrupundan biridir. 44 günlük vətən müharibəsində qardaş Türkiyə əsas mənəvi gücümüz, siyasi dəstəkçimiz oldu. Biz gerçəkdən də qardaş xalqlarıq, buna qəti şübhə yeri yoxdur. Həm də Türkiyə türkcəsində bir-birimizi yaxşı başa düşürük. Amma.. amma bu sadaladıqlarımla bərabər, heç bir Türkiyə türkü ölkəmdəki bəzi türkpərəstlərin bu dilə göstərdikləri hədsiz marağı və diqqəti mənim doğma Azərbaycan dilimə göstərmirlər. Mən həqiqətləri danışmaq və yazmaq üçün jurnalistəm. Bilirəm ki, bu yazdıqlarım yüz il sonra da beləcə aktual olaraq qalacaq. Axı Türkiyə telekanallarında, qəzet və radiolarında bircə dəfə də olsun Azərbaycan dilindən bir sitat, yaxud hansısa frazanın işlədildiyinə şahid olmamışam. Heç bir Türkiyə türkü Azərbaycan dilində beş-üç cümlə də bilmir. Bilsə də bunu ancaq zarafat və ya situasiyaya uyğun vəziyyətdə işlədir. Amma bizdə vəziyyət necədir? Bir çoxları televiziya efirlərindən yeri gəldi-gəlmədi Türkiyə türkcəsindən gen-bol istifadə edir, sanki belə olmalıymış kimi bir də öyünürlər. Bir sıra kütbeyin, savadsız televiziya aparıcıları efirə çağırdıqları azərbaycanlı müsahiblərinə “hoca”, “uzman” və digər türk dilindəki ifadələrlə müraciət edir, beləcə doğma dilimizi milyonlarla tamaşaçıya unutdururlar. Bu, sözün əsl mənasında, doğma dili unutdurmaq siyasətidir. “Hoca” deyil MÜƏLLİM, “uzman” deyil MÜTƏXƏSSIS! Lütfən, gəlin özümüzü başqalarına yamaq etməyə, doğma Azərbaycan dilimizi kimlərəsə qurban verməyə çalışmayaq.
Bu fikirlər rus dili üçün də keçərlidir. Hələ sovetdən öncə də Bakıda rusdilli məktəblər və rus dilindən istifadə dəb sayılardı. Həttda Bakıda rus dilini bilməyənlərə aşağı təbəqə kimi baxar, onlar rişxənd hədəfi olurdular. Sovetlər vaxtında da bu proses elə belə davam edirdi. Sovetin qızğın vaxtlarında rus dilində danışanlar yüksək intellekt sahibi, böyük dünya görüşünə sahib şəxslər sayılardılar. Lakin bu gün rus dilli məktəblərin bağlanmasını tələb edənlər bir məqamı unudurlar ki, rus dili ilk rus çarlarından başlamış indiki Vladimir Putinə qədərki Rusiya siyasəti demək deyil!
Rus dili keçmiş sovet coğrafiyasında mühüm ünsiyyət platforması sayılır. Rus dili həm də böyük rus ədəbiyyatını, Dostoyevskini, Çexovu, Puşkini, Lermantovu oxumaq üçün gözəl vasitədir. Dil, dünyanı daha gözəl qavramaq, daha çox məlumat qazanmaq vasitəsidir.
Yenə gələk öz ana dilimizə verdiyimiz dəyər məsələsinə. Azərbaycan dilinin necə qorunduğunu bilmək üçün elə təkcə küçələrdə, mağaza və ofislərin üzərində vurulan reklam şitlərinə nəzər salmaq kifayət edir. Baxırıq və görürük ki, dilimizi qorumaq üçün cəmiyyət olaraq heç bir iş görmürük. Sanki bu gözəl ana dilimizi unutmaq üçün nə lazımdırsa onu da edirik. Üstəgəl min təəssüflə qeyd edək ki, hazırda KİV-lərdə, internet resurslarında ehtiyac olmadığı halda əcnəbi sözlərdən gen-bol istifadəyə yer verilir. Sovet dövründə rus dilinə hədsiz yer verilirdisə, bu gün artıq ingilis dili də eyni dərəcədə lazım olmayan şəkildə hər yerdə gözümüzə soxulur.
Demək olar ki, paytaxt Bakıdakı əksər mağazaların, xidmət və iaşə obyektlərinin qarşısından asılan reklam lövhələrində Azərbaycan dilinin “mühasirəyə” alındığının şahidi oluruq. Mətnlər çox halda ingilis, qismən də rus dillərində tərtib edilib. Azərbaycan dilində olan reklamlar isə azlıq təşkil edir. Hanı bu işlərə nəzarət və cavabdeh olan qurumlar, yoxsa “yatıblar”? Niyə nəzarət yoxdur, niyə doğma dilimizi qorumuruq, NİYƏ???Niyə axı öz doğma dilimizə bu dərəcədə etinasız yanaşırıq.
Bəli, biz də türk ailəsinin bir qoluyuq, Türkiyədəkilər də bizim üçün çox əzizdirlər, qardaş xalqıq. Amma bizim öz doğma Azərbaycan dilimiz var axı. Axı bu dil bizim milli kimliyimizdir, onu necə bayağılaşdıra bilərik, bu kökə sala bilərik? İnanın doğma dilimizə qarşı bu biganəlik bundan əvvəlki əsrlərdə olduğu kimi, bundan sonar da bizə çox-çox baha başa gələcək. İllər sonra bunun dəhşətli nəticələrini görəcəyik əziz xalqım. Necə ki, ötən əsrlərdə etdiklərimizin acılarını son 30 ildə canımızla, qanımızla ödədik. Bu gün rus dilli məktəblərin bağlanmasını tələb edənlər də, türkiyə türkcəsini doğma azərbaycan dilimizə anarxiya şəklində “transfer” edənlər də, rus dilini hökmran elan edənlər də ortada “at çapırlar”. Amma bircə həqiqəti heç vaxt unutmayaq: Torpağı itirib sonra yenidən geri qaytararsan, amma itirilmiş ana dilini və itirilmiş AZƏRBAYCANLI DƏYƏRLƏRİNİ heç vaxt!

Mətləb Salahov