Neft 126 dollara yaxınlaşdı:

Dünya bazarında Azərbaycanın əsas ixrac markası olan “Azeri Light” neftinin qiyməti 125,94 dollara qədər yüksəlib. Sentyabrın 25-də qiymət bir gündə 4,51 dollar və ya 3,71 faiz artıb. Həmin vaxt Brent neftinin noyabr fyuçersləri də 125,52 dollar olub.

Azpost.info bildirir ki, bu rəqəm Azərbaycan üçün xüsusilə diqqət çəkir. Çünki 2026-cı ilin dövlət büdcəsi hesablanarkən neftin orta illik qiyməti 65 dollar götürülüb. Yəni hazırkı 125,94 dollarlıq qiymət büdcə hesablamasında nəzərdə tutulan səviyyədən təxminən iki dəfə yüksəkdir.

Bəs bu fərq Azərbaycana nə verir? Neft bahalaşanda büdcəyə daha çox pul gəlirmi? Manat möhkəmlənə bilərmi? Maaş və pensiyalar arta bilərmi? Əksinə, bahalı neft inflyasiyanı sürətləndirə bilərmi?

126 dollarla 65 dollar arasındakı fərq nə deməkdir?

2026-cı ilin büdcə parametrlərində dövlət gəlirlərinin 22,2 milyard manatının qeyri-neft-qaz sektorundan, 16,4 milyard manatının isə neft-qaz sektorundan formalaşacağı nəzərdə tutulub. Dövlət Neft Fondundan büdcəyə transfertin həcmi isə 12,8 milyard manat müəyyən edilib.

Burada vacib məqam var: neftin bir gün və ya bir neçə gün 126 dollar olması dövlət büdcəsinə dərhal eyni məbləğdə əlavə pul daxil olması demək deyil. Neft gəlirlərinə qiymətdən başqa hasilat həcmi, ixrac, müqavilə şərtləri, xərclər və neft-qaz şirkətlərinin dövlətə ödədiyi vergilər də təsir edir. Ona görə 126 dolları “Azərbaycan büdcəsi hər bareldən əlavə 61 dollar qazanır” kimi təqdim etmək düzgün olmaz.

Amma qiymətin yüksək səviyyədə uzun müddət qalması dövlətin və Dövlət Neft Fondunun gəlirlərini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.

Pul əvvəlcə hara gedir?

Azərbaycanın neft gəlirlərinin mühüm hissəsi Dövlət Neft Fondu vasitəsilə idarə olunur. SOFAZ-ın 2026-cı ilin ilk yarısı üzrə məlumatına görə, Fondun yanvar-iyun aylarında neft-qaz gəlirləri 4,95 milyard manat olub. Eyni dövrdə Fonddan dövlət büdcəsinə 6,4 milyard manat transfert edilib. İyunun 30-na Fondun aktivləri 72,6 milyard dollar təşkil edib.

Bu mexanizmə görə neftin bahalaşmasının təsirini yalnız “büdcəyə daha çox pul gələcək” kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Artan gəlirlər dövlət maliyyəsinin dayanıqlığına, ehtiyatların formalaşmasına və gələcək büdcə xərclərinin maliyyələşdirilməsinə təsir göstərə bilər.

Manat bahalaşacaq?

Neftin qiymətinin yüksəlməsi Azərbaycanın valyuta gəlirlərini artıran amillərdən biridir. Bu isə xarici ticarət balansına və ölkənin valyuta mövqeyinə müsbət təsir göstərə bilər. Amma bundan “neft 126 dollar oldu, manat bahalaşacaq” nəticəsi çıxarmaq olmaz. 2026-cı ilin büdcə hesablamalarında manatın məzənnəsi 1 ABŞ dolları = 1,7 manat səviyyəsində götürülüb.

Manatın məzənnəsi yalnız neftin qiymətindən asılı deyil. Mərkəzi Bankın siyasəti, valyuta bazarında tələb və təklif, idxalın həcmi, qeyri-neft ixracı və digər makroiqtisadi amillər də burada rol oynayır. Yəni bahalı neft manata təzyiqi azalda bilən amildir, lakin məzənnənin avtomatik dəyişməsi demək deyil.

Bəs qiymətlər?

Burada məsələ daha maraqlıdır.

Bahalı neft bir tərəfdən Azərbaycan üçün əlavə valyuta və fiskal imkan yarada bilər. Digər tərəfdən isə dünya bazarında enerji və digər əmtəələrin bahalaşması idxal qiymətlərinə təzyiq göstərə bilər.

Beynəlxalq Valyuta Fondu da 2026-cı ilin Azərbaycan iqtisadiyyatı ilə bağlı qiymətləndirməsində yüksək hidrokarbon qiymətlərinin ölkənin fiskal və xarici mövqeyini qısamüddətli dövrdə gücləndirə biləcəyini, lakin eyni zamanda inflyasiya təzyiqləri yarada biləcəyini qeyd edib. Fond 2026-cı ilin sonuna inflyasiyanın 6 faizə yüksələ biləcəyini proqnozlaşdırıb. Deməli, 126 dollarlıq neftin vətəndaş üçün təsiri ikitərəflidir: dövlətin maliyyə imkanları genişlənə bilər, amma dünya bazarında bahalaşma idxal olunan məhsulların qiymətinə əlavə təzyiq göstərə bilər.

Maaş və pensiyalar avtomatik artacaq?

Xeyr. Neftin bahalaşması özü-özlüyündə maaş və pensiyaların avtomatik artırılması mexanizmi deyil. Amma əlavə neft gəlirləri dövlətin maliyyə imkanlarını genişləndirə bilər. Bu vəsait müxtəlif dövlət proqramlarına, sosial xərclərə, investisiyalara və digər büdcə istiqamətlərinə yönəldilə bilər. 2026-cı ilin dövlət büdcəsində sosialyönlü xərclər üçün 17,1 milyard manat, sosial müdafiə və sosial təminat xərcləri üçün isə 4,9 milyard manat nəzərdə tutulub.

Ona görə neftin yüksək qiymətinin əhali üçün əsas təsir kanalı “neft bahalaşdı – maaş dərhal artdı” deyil.

Daha doğru zəncir belədir: Neft bahalaşır – ölkənin neft gəlirləri artır – dövlətin fiskal imkanları genişlənir – büdcə və sosial proqramların maliyyələşdirilməsi üçün imkan yaranır.

Bunun hansı hissəsinin əhaliyə birbaşa çatacağı isə ayrıca büdcə qərarlarından asılıdır.

Əsas sual: 126 dollar nə qədər davam edəcək?

Azərbaycan üçün əsas məsələ neftin bir gün 126 dollar olması deyil.

Əgər yüksək qiymət aylar ərzində davam edərsə, onun büdcəyə, SOFAZ gəlirlərinə və ölkənin xarici mövqeyinə təsiri daha böyük ola bilər. Əgər qiymət qısa müddətli sıçrayışdan sonra yenidən aşağı düşərsə, bu təsir daha məhdud olacaq. Üstəlik, Azərbaycan neft hasilatında da uzunmüddətli məhdudiyyətlərlə üzləşir. Buna görə yalnız qiyməti deyil, “qiymət × ixrac/hasilat həcmi” formulunu izləmək lazımdır.

126 dollarlıq “Azeri Light” Azərbaycan üçün müsbət gəlir amilidir, amma bu, avtomatik olaraq maaş və pensiyaların artacağı anlamına gəlmir.

Əsas potensial nəticələr bunlardır:

-dövlətin neft gəlirlərinin artması;

-Dövlət Neft Fondunun gəlirlərinin yüksəlməsi;

-büdcənin maliyyə imkanlarının genişlənməsi;

-xarici valyuta daxilolmalarının artması;

-manatın sabitliyinə dəstəyin güclənməsi;

-eyni zamanda qlobal qiymət artımlarının inflyasiya riski yaratması.

Yəni 126 dollarlıq neftin Azərbaycan vətəndaşına ən mühüm təsiri birbaşa cibə düşən əlavə puldan əvvəl dövlətin maliyyə imkanlarında görünür.

Samir Abdulla

AzPost.az