Nobel mükafatı laureatı Deniel Kanemanın sahibkarlara tövsiyələri

Müəllif: Gülnar Əhmədli, Banco.az

Nobel mükafatlı psixoloq və davranış iqtisadiyyatının banilərindən biri olan Deniel Kaneman insanların qərarvermə proseslərinin əksər hallarda rasional olmadığını elmi tədqiqatlarla sübut edib. Onun fəaliyyəti xüsusilə biznes, sahibkarlıq və idarəetmə sahələrində düşüncə tərzini köklü şəkildə dəyişib.

Kaneman insan düşüncəsini iki əsas sistemə ayırır. Sistem 1 sürətli - avtomatik və intuitivdir; gündəlik qərarlarda faydalı olsa da, tez-tez səhvlərə yol açır. Sistem 2 isə yavaş - məntiqi və analitik düşünmə formasıdır; daha çox enerji tələb etsə də, dəqiq və əsaslandırılmış qərarlar üçün vacibdir.

Bu yanaşma göstərir ki, düzgün qərar vermək üçün təkcə təcrübə və intuisiya kifayət etmir.

İntuisiyalara həddindən artıq güvənmək təhlükəlidir

İnsanlar çox vaxt öz hisslərinə həddindən artıq güvənir və bunun onları doğru nəticəyə aparacağını düşünür. Halbuki Kanemanın araşdırmaları göstərir ki, intuisiyaya əsaslanan qərarlar çox vaxt qərəzli və səhv olur. Xüsusilə mühüm biznes qərarlarında məlumatlara, statistikaya və analitik düşünməyə üstünlük verilməlidir.

Alqoritmlər və strukturlaşdırılmış proseslər səhvləri azaldır

İnsan qərarları emosiyalardan və şəxsi qərəzlərdən asılıdır. Kaneman sübut edib ki, alqoritmlər, standart qaydalar və sistemləşdirilmiş qərar mexanizmləri bu cür səhvləri xeyli azaldır. Ona görə də uğurlu təşkilatlar qərarverməni şəxslərdən çox sistemlər üzərində qurur.

İnsan beyni qərar verərkən müxtəlif zehni qısayollardan istifadə edir. Bu isə itkidən qaçınma, təsdiqləmə qərəzi, lövbər effekti kimi sistemli səhvlərə səbəb olur. Bu qərəzləri tanımaq və onların təsirini azaltmaq daha obyektiv qərarlar verməyə imkan yaradır.

Planlama yanılması reallıqdan uzaqlaşdırır

İnsanlar gələcəyi planlaşdırarkən adətən həddindən artıq nikbin olurlar. Layihələrin daha tez bitəcəyini, daha ucuz başa gələcəyini və daha az riskli olduğunu düşünürlər. Kaneman bu halı planlama yanılması adlandırır və daha realist proqnozlar üçün keçmiş oxşar təcrübələrə baxmağı tövsiyə edir.

Uzunmüddətli perspektiv daha sağlamdır

Qısamüddətli qazanc çox vaxt cəlbedici görünür, lakin bu, yanlış qərarlara yol aça bilər. Kaneman uzunmüddətli düşüncə tərzinin həm biznesdə, həm də şəxsi həyatda daha dayanıqlı nəticələr verdiyini vurğulayır.

İşə qəbulda intuisiya deyil, sübutlar əsas olmalıdır

İlk təəssüratlar və şəxsi simpatiyalar çox vaxt aldadıcıdır. Kanemanın tədqiqatları göstərir ki, strukturlaşdırılmış müsahibələr, obyektiv meyarlar və ölçülə bilən göstəricilər işə qəbul prosesində daha uğurlu nəticələr verir.

Uğursuzluqlar inkişaf üçün məlumat mənbəyidir

Uğursuzluqlar adətən emosional reaksiya doğurur, lakin onlar eyni zamanda dəyərli məlumat daşıyır. Səhvləri analiz etmək və onlardan dərs çıxarmaq gələcək qərarların keyfiyyətini artırır.

Kanemanın elmi irsi

Deniel Kanemanın ən mühüm elmi töhfələrindən biri “Gözlənti Nəzəriyyəsi”dir (Prospect Theory). Bu nəzəriyyə göstərir ki, insanlar risk şəraitində rasional davranmır və itkilər eyni ölçüdə olan qazancdan daha güclü psixoloji təsir yaradır.

Kanemanın fikirləri bizə göstərir ki, daha yaxşı qərarlar vermək üçün təkcə ağıllı olmaq kifayət deyil. Öz zehni qərəzlərimizi tanımaq, sistemli düşünmək və emosiyaları nəzarətdə saxlamaq lazımdır. Bu yanaşma həm fərdi, həm də peşəkar həyatda daha düzgün seçimlər etməyə imkan verir.

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin!!