Oktyabrın 16 da Ümumdünya Qida Günü və FAO nun 80 illiyi qeyd olunur

Bakı, 16 oktyabr, AZƏRTAC

BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO) 80 illiyini qeyd etdiyi bir gündə dünya ictimaiyyəti Ümumdünya Qida Günü ilə bağlı tədbirlərdə dünyada ən aktual mövzu olan qida təhlükəsizliyi və ərzaq çatışmazlığı məsələlərə ətrafında müzakirələr aparır.

AZƏRTAC BMT-nin məlumatına istinadla xəbər verir ki, Ümumdünya Qida Günü ilə əlaqədar müzakirələr qlobal miqyasda aclığın aradan qaldırılması və dayanıqlı qida sistemlərinin inkişaf etdirilməsi zərurəti fonunda getdikcə daha aktuallaşır. Bu mühüm gün 2025-ci ildə “Daha yaxşı qidalar və daha yaxşı gələcək üçün əl-ələ” mövzusunda qeyd olunur və FAO-nun kənd təsərrüfatı-ərzaq sistemlərinin transformasiyası və qida təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə yönəlmiş sübuta əsaslanan, ölkələrin rəhbərlikləri ilə tərəfdaşlıqları təşviq edən “Əl-ələ” adlı təşəbbüsü vurğulayır. İqlim böhranları, münaqişələr və iqtisadi qeyri-sabitlik fonunda bu əsas mövzu davamlı qida sistemləri qurmaq üzrə hökumətləri, fermerləri, biznesləri və icmaları bir araya gətirmək üçün təcili kollektiv fəaliyyətə ehtiyac olduğunu vurğulayır.

Dünya 8,2 milyard insanı qidalandırmaq üçün kifayət qədər qida istehsal etsə də, 2024-cü ildə 673 milyon insan aclıqla üzləşib. Bununla belə, irəliləyiş qeyri-bərabər olaraq qalır; Afrika və Qərbi Asiya münaqişələr və ekstremal hava şəraiti səbəbindən bu sahədə böhranla üzləşməkdə davam edir. Ümumdünya Ərzaq Proqramının məlumatına görə, Qəzza, Sudan və Haiti kimi bölgələrdə fəlakətli aclıqla üzləşən 1,9 milyon insan yaşayır. Dünyada 733 milyon insan yetərli qidalanmır, 2,8 milyard nəfər isə qiymətlərin qalxması və yaşayış xərclərinin artması səbəbindən sağlam qidalana bilmir.

FAO qeyd edir ki, 1 milyard insanın dolanışıq vasitələrini təmin edən ərzaq sistemləri qlobal istixana qazları (İQ) emissiyalarının üçdə birinə töhfə verir, amma iqlim dəyişikliyi, iqtisadi qeyri-sabitlik və resurs məhdudiyyətləri səbəbindən artan təzyiq altındadır. Hökumətlərarası İqlim Dəyişikliyi Panelinin (IPCC) qiymətləndirmələrinə görə, iqlim dəyişikliyi Cənubi Asiyanın bəzi bölgələrində məhsuldarlığın azalmasına, əkin və məhsul yığımı tarixlərinin dəyişməsinə, zərərvericilərə və ekstremal hava şəraitinə qarşı həssaslığın artmasına səbəb olmaqla mənfi təsirini artıq göstərib. 2022-ci il Ukrayna böhranı vəziyyəti daha da gərginləşdirib, ərzaq qiymətlərində 14 faiz artıma səbəb olub və əlavə 71 milyon insanı yoxsulluğa sürükləyib.

Davamlı təcrübələr qida sistemlərinin dəyişdirilməsi istiqamətində perspektivli yol təklif edir. Regenerativ kənd təsərrüfatı, məsələn, məhsuldarlığı yaxşılaşdırmaq və emissiyaları azaltmaqla yanaşı, torpağın sağlamlığını və biomüxtəlifliyini artırır. Bununla belə, davamlı qida sistemlərinin qurulması bir çox maraqlı tərəflər arasında effektiv idarəetmə və əməkdaşlıqdan asılıdır. 2024-cü ildə 34 idarəetmə modelinin icmalı vurğulanıb ki, dövlət-özəl sektor tərəfdaşlığını aktiv icma cəlbi ilə birləşdirən iştirakçı və hibrid yanaşmalar gizli strategiyalardan daha çox əhatəli və davamlı nəticələr verir. Bu cür “polisentrik” idarəetmə tədbirləri qida sistemlərinin pandemiya və ya daşqın kimi şoklara daha effektiv şəkildə tab gətirməsinə şərait yaradaraq adaptiv dayanıqlığı gücləndirir.

Bibliometrik təhlil, həmçinin qida təchizatı zəncirlərində davamlılığa və əməkdaşlığa artan akademik diqqəti ortaya qoyur. Davamlı qida tədarükü zəncirləri ilə bağlı 500-dən çox tədqiqatın son icmalı, əməkdaşlıq, rəqəmsal izlənilmə və dairəvi iqtisadiyyat strategiyaları ilə bağlı tədqiqatlarda 2020-ci ildən sonra nəzərəçarpacaq artım olduğunu bildirir. Blokçeyn texnologiyası kimi yeniliklər şəffaflığın və izlənilənliyin yaxşılaşdırılması, qida itkilərinin və tullantıların qarşısının alınması ilə nəticələnir. Bundan əlavə, dairəvi modellər kənd təsərrüfatı məhsullarını getdikcə daha çox heyvan yeminə və ya bioenerjiyə çevirməkdədir. Qlobal Cənub qlobal aclıq yükünün təxminən 80 faizini daşımaqda davam etsə də, bu tədqiqatın böyük hissəsi yüksək gəlirli bölgələrdə cəmləşib.

Son fənlərarası tədqiqatlar davamlı və ədalətli qida sistemlərinin təşviqində sistem düşüncəsi yanaşmalarının vacibliyini vurğulayır. 2025-ci ildə Sərhədlər Dayanıqlı Qida Sistemlərində nəşr olunan bir araşdırma, qida sistemləri daxilində qarşılıqlı əlaqəni xəritələşdirmək, biomüxtəlifliyi və qidalanmanı artıra biləcək aqroekoloji keçidlər kimi təsir nöqtələrini müəyyən etmək üçün sistem düşünən vizualizasiyalardan istifadə etməyi müdafiə edir. Bundan əlavə, 120-dən çox çərçivəni araşdıran meta-analiz, tərəfdaşlığın sıxlığı kimi əməkdaşlıq göstəricilərinin davamlılıq ballarında 25 faiz artımla əlaqəli olduğunu tapdı. Bu, davamlı qida sistemlərinə nail olmaqda əməkdaşlığın əhəmiyyətini vurğulayır. Bundan əlavə, başqa bir araşdırma ədalətli ticarət mükafatları vasitəsilə gəlirləri artırdığı nümayiş etdirilən dəyər paylaşma tərəfdaşlıqlarında birgə yaradıcılığın rolunu vurğulayır.