Orbitdə zəncirvari reaksiya cəmi 2,8 günə fəlakətə səbəb ola bilər Alimlərdən yeni hesablama

Yer ətrafındakı orbitdə artıq peyklərdən ibarət meqa-bürclər formalaşıb. Günəş fırtınası isə onlardan bir neçəsinin toqquşmasına səbəb olaraq zəncirvari reaksiyanı işə sala və nəticədə insanları peyklərə çıxışdan məhrum edə bilər. 

Qaynarinfo xəbər verir i, bu barədə Prinston Universitetinin doktorantı Sara Tilenin məqaləsində qeyd olunur. Yazını "Universe Today” nəşri yayımlayıb.

Məqalə müəllifi orbitdə artıq qurulmuş peyk meqa-bürclərini kart evinə bənzədir, yəni möhkəm dayağı olmayan sistem kimi təsvir edir. Hesablamalar göstərib ki, aşağı Yer orbitində yerləşən bütün meqa-bürclərdə tez-tez "yaxın yaxınlaşmalar” müşahidə olunur. İki peykin bir-birinə 1 kilometrdən az məsafədə yaxınlaşması hər 22 saniyədə bir baş verir. Yalnız "Starlink” peykləri üçün bu hal təxminən hər 11 dəqiqədə qeydə alınır. Bundan əlavə, minlərlə "Starlink” peyki orbitindəki digər obyektlərlə toqquşmadan yayınmaq üçün ildə orta hesabla 41 manevr həyata keçirməlidir.

Bu səbəbdən peyk meqa-bürcləri sistemində "sərhəd hallarının” riski yüksəkdir. Bunlar adi şəraitdə nadir baş verən, lakin sistem miqyasında ciddi nasazlıqlara səbəb ola bilən hadisələrdir. Məqaləyə görə, günəş fırtınaları peyk meqa-bürcləri üçün belə potensial sərhəd hallarından biridir.

Adətən günəş fırtınaları peyklərin işinə iki əsas yolla təsir göstərir.

Birincisi, onlar atmosferi qızdırır, bu da müqavimətin artmasına və bəzi peyklərin mövqeyinin qeyri-müəyyənləşməsinə səbəb olur. Müqavimətin artması peykləri orbitini saxlamaq üçün daha çox yanacaq sərf etməyə və trayektoriyaları digər peyklərlə kəsişə biləcəyi halda yayınma manevrləri etməyə məcbur edir.

İkincisi isə, bəlkə də daha dağıdıcı təsir kimi, günəş fırtınaları peyklərin naviqasiya və rabitə sistemlərini sıradan çıxara bilər. Bu halda peyklər təhlükədən yayınmaq üçün manevr etmək qabiliyyətini itirir. Atmosferin qızması nəticəsində yaranan əlavə müqavimət və qeyri-müəyyənliklə birlikdə bu vəziyyət ən azı dərhal fəlakətə yol aça bilər.

Bu cür fəlakətin ən məşhur ssenarisi Kessler sindromudur. Bu halda Yer ətrafında yaranan dağıntı buludu yeni buraxılışları mümkünsüz edir. Lakin Kessler sindromunun tam formalaşması onilliklər tələb edir. Günəş fırtınalarının yarada biləcəyi təhlükənin təcili xarakterini göstərmək üçün müəlliflər yeni göstərici – toqquşma və ciddi zərər barədə xəbərdarlıq saatı (CRASH Clock) hazırlayıblar.

Onların hesablamalarına görə, 2025-ci ilin iyun ayına olan vəziyyətdə, əgər peyk operatorları yayınma manevrləri üçün komanda göndərmək imkanını itirsəydilər, fəlakətli toqquşma təxminən 2,8 gün ərzində baş verərdi. Müqayisə üçün, 2018-ci ildə bu göstərici 121 gün idi. Daha narahatedici məqam isə odur ki, operatorlar cəmi 24 saatlıq nəzarəti itirsələr belə, Kessler sindromunun uzun illər davam edən prosesini başlada biləcək fəlakətli toqquşma ehtimalı 30 faiz təşkil edir.

Müəlliflər qeyd edirlər ki, günəş fırtınalarının qarşısını almaq mümkün deyil. Lakin onların atmosferdə yaratdığı dinamik mühit peyklərin effektiv idarə olunması üçün real vaxt rejimində geribildirim və nəzarət tələb edir. Məqaləyə görə, əgər bu real vaxt nəzarəti sıradan çıxarsa, bütün kart evi dağılmamışdan əvvəl onu bərpa etmək üçün cəmi bir neçə günümüz qalır.

Kessler effekti nədir?

Sadə dillə desək, Kessler effekti və ya Kessler–Kura–Palle sindromu aşağı Yer orbitində baş verən bir hadisənin, məsələn, peykin partlamasının, zəncirvari reaksiyaya səbəb olmasıdır. Yaranan qalıqlar orbitdəki digər peykləri məhv edir və bu qalıqlar daha sonra yeni toqquşmalara yol aça bilər. Nəticədə rabitə problemləri yarana və kosmosun bəzi hissələri onilliklər boyu kosmik aparatlara qapalı qala bilər. Bu konsepsiya 1978-ci ildə NASA-nın kosmik tullantılar üzrə mütəxəssisi Don Kessler tərəfindən irəli sürülüb, lakin o dövrdə bəşəriyyətin bunu sonradan həll edə biləcəyi düşünülərək məsələ təxirə salınıb.

Hazırda orbitdə neçə peyk var?

2024-cü ilə qədər Yer ətrafı orbitdə 14 mindən çox peyk mövcud idi. Bu sayın əsas hissəsini "SpaceX” şirkətinə məxsus "Starlink” kimi meqa-bürclər təşkil edir. İlon Maskın şirkətinin 2025-ci ilin oktyabr ayına olan məlumata görə orbitdə təxminən 10 min peyki olub. Onlardan 8600-ü fəaliyyət göstərir, qalanları isə ya istismardan çıxarılıb, ya da atmosferdə yanıb.

Aydın