Orta ömür uzunluğu göstəricisi: Azərbaycanda və qonşu ölkələrdə 2006 2025 ci illər ARAŞDIRMA

Orta ömür uzunluğu (life expectancy) insanların sağlamlıq səviyyəsi, sosial və iqtisadi inkişaf, tibbi xidmətlər və həyat keyfiyyəti ilə birbaşa əlaqəli göstəricidir. Son 20 ildə Azərbaycanda və onun qonşu ölkələrində bu göstərici xeyli dəyişikliklərə məruz qalıb. Araşdırmalar göstərir ki, inkişaf etmiş səhiyyə sistemi, infeksiya xəstəliklərinin azalması, qida və sanitariya standartlarının yüksəlməsi, həmçinin həyat tərzi dəyişiklikləri uzunluğu artıran əsas amillərdir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Azərbaycanda orta ömür uzunluğu
2006-cı ildə Azərbaycanda orta ömür uzunluğu təxminən 71,2 il idi. Sonrakı illərdə səhiyyə xidmətlərinin inkişafı, profilaktik tibbi proqramlar və uşaq ölüm hallarının azalması nəticəsində bu rəqəm tədricən artmağa başladı:
1. 2010-cu ildə orta ömür uzunluğu 72,5 il səviyyəsində olub.
2. 2015-ci ildə göstərici 73,8 il-ə yüksəlib.
3. 2020-ci ildə bu rəqəm 74,3 il-ə çatıb.
4. 2025-ci ildə isə proqnoz olaraq 75 il civarında olduğu hesab edilir.

Artım tendensiyası həm qadınlar, həm də kişilər arasında müşahidə olunub, lakin qadınların ömrü kişilərə nisbətən 6–7 il uzun olub. Bu fərq əsasən həyat tərzi, riskli davranışlar və cinsiyyət fərqlərindən irəli gəlir.

Qonşu ölkələrdə orta ömür uzunluğu
Gürcüstan:
2006-cı ildə orta ömür uzunluğu təxminən 73 il idi. 2010-cu illərdə bu rəqəm 74,1 il, 2015-ci ildə 75,3 il, 2020-ci ildə 76,0 il və 2025-ci ildə 76,5 il səviyyəsində proqnozlaşdırılır. Gürcüstanda inkişaf etmiş səhiyyə sistemi və qida təhlükəsizliyi tədbirləri orta ömür uzunluğuna müsbət təsir göstərib.
Ermənistan:
Ermənistanda 2006-cı ildə orta ömür uzunluğu 72,5 il idi. 2010-cu ildə 73,5 il, 2015-ci ildə 74,2 il, 2020-ci ildə 74,9 il və 2025-ci ildə 75,2 il səviyyəsində proqnoz edilir. Ermənistanın kənd təsərrüfatına əsaslanan həyat tərzi və sağlamlıq xidmətlərinə yatırılan investisiyalar göstəricinin artımına səbəb olub.

Rusiya:
Rusiya üçün orta ömür uzunluğu 2006-cı ildə təxminən 68,8 il idi. 2010-cu ildə 70,2 il, 2015-ci ildə 71,4 il, 2020-ci ildə 72,6 il, 2025-ci ildə isə 73,2 il civarında proqnozlaşdırılır. Rusiyada qadınların ömrü kişilərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə uzun olub (təxminən 10 il fərq), bu isə spirtli içki istehlakı, qida vərdişləri və sosial streslərlə bağlıdır.
İran:
İranda orta ömür uzunluğu 2006-cı ildə 71,6 il, 2010-cu ildə 72,8 il, 2015-ci ildə 74,0 il, 2020-ci ildə 75,2 il və 2025-ci ildə 76,0 il səviyyəsində qiymətləndirilir. İranda səhiyyə sistemində aparılan islahatlar və qadınların sağlamlıq maarifləndirilməsi göstəricinin yüksəlməsində əsas rol oynayıb.

Türkiyə:
Türkiyədə 2006-cı ildə orta ömür uzunluğu 72,3 il idi. 2010-cu ildə 73,5 il, 2015-ci ildə 74,8 il, 2020-ci ildə 76,0 il və 2025-ci ildə 77,1 il proqnozlaşdırılır. Türkiyədə iqtisadi inkişaf, şəhərləşmə və tibbi infrastrukturun təkmilləşdirilməsi uzunluğu artıran əsas faktorlardandır.
Müqayisəli təhlil
Son 20 ildə bütün region ölkələrində orta ömür uzunluğu artıb, lakin sürət və səviyyə fərqlidir: Azərbaycanda artım tempində gənc yetkin əhali arasında həyat tərzinin yaxşılaşması, səhiyyəyə çıxışın artması, uşaq və qadın sağlamlığına yönəlik proqramlar mühüm rol oynayıb.

Gürcüstan və Türkiyə Azərbaycandan bir qədər öndədir, bu isə onların səhiyyə sistemində aparılan struktur islahatlar və urbanizasiya ilə əlaqələndirilir. Rusiya və Ermənistan göstəricilərində cinsiyyət fərqləri diqqət çəkir; xüsusilə kişilərin ömrü qadınlara nisbətən daha qısadır.

İran və Türkiyə orta ömür uzunluğu göstəricilərində sabit və davamlı artım nümayiş etdirir; bu, sosial siyasət, sağlamlıq maarifləndirilməsi və tibbi xidmətlərin əhatəliliyi ilə bağlıdır.

Sosial və iqtisadi kontekst
Orta ömür uzunluğu yalnız tibbi xidmətlərlə izah edilmir. Əsas amillər aşağıdakılardır:
İqtisadi rifah: Yüksək gəlir və məşğulluq, qida və yaşayış şəraiti.
Təhsil səviyyəsi: Sağlam həyat tərzi, gigiyena və qidalanma barədə maarifləndirmə.
Sosial müdafiə sistemi: Yaşlılıq pensiyaları, sosial təminatlar, tibbi sığorta.
Ətraf mühit: Çirklənmə səviyyəsi, su və qida təhlükəsizliyi, şəhərləşmə şəraiti.
Azərbaycanda və qonşu ölkələrdə bu amillər orta ömür uzunluğunun artmasında əsas rol oynayıb.
Nəticə...
Son 20 ildə region ölkələrində orta ömür uzunluğu təxminən 3–5 il artıb. Azərbaycanda bu artım təxminən 3,8–4 il olub. Bu, səhiyyə sisteminin təkmilləşməsi, həyat tərzinin dəyişməsi, qida və sanitariya vəziyyətinin yaxşılaşması ilə bağlıdır.
Qonşu ölkələrdə isə artım tempində fərqlilik regionun sosial-iqtisadi və səhiyyə infrastrukturunun səviyyəsindən irəli gəlir. Ümumilikdə, Cənubi Qafqaz və İran-Türkiyə regionunda həyat uzunluğunun artması sağlamlıq və rifahın yüksəlməsi göstəricisi kimi qiymətləndirilir.