Pas nədir və metallar niyə paslanır?

Metal gündəlik həyatda geniş yayılmışdır və bu da pası yaşamalı olduğumuz bir həyat gerçəyinə çevirir.

SİA-nın məlumatına görə, Theconversation.com bunun nə olduğunu, nəyin səbəb olduğunu və insanların onunla necə mübarizə apardığını izah edir.

Yağışda çöldə qalan yeni, cilalanmış metal velosipedi təsəvvür edin. Səthində su yığıldıqca ətrafdakı havadan oksigen yaxınlıqda olur və birlikdə metala hücum etməyə başlayırlar.

Velosipeddəki dəmir, su və oksigen kimyəvi reaksiyaya girir. Onlar zamanla yığılan dəmir oksidi - pas əmələ gətirirlər.

Bu qırmızı-qəhvəyi maddə sadəcə xoşagəlməz deyil; metalın parçalandığının əlamətidir.

Kimyaçılar bu prosesi oksidləşmə adlandırırlar. Dəmir nəm və havanın təsirlərinə çox həssasdır.

Nəmlik dəmir atomlarının mənfi yüklü elektronları daha asan atmasına kömək edir, oksigen isə bu elektronları “oğurlayır”, metalı zəif və kövrək edir.

Lakin qeyd etmək lazımdır ki, bu, təbii bir fenomendir; təmizlənmiş dəmir əsasən orijinal, oksidləşmiş formasına - dəmir filizinə qayıtmağa çalışır. Pas metal və suyun qarşılaşdığı hər yerdə görünür.

Oksidləşmə tez-tez təkcə velosipedlərə deyil, həm də içəridən paslanan avtomobillərə və köhnə su borularına zərər verir. Mətbəxdə lavaboda və ya kranların yaxınlığında durğun su həmişə asanlıqla təmizlənə bilməyən sarımtıl-narıncı pas ləkələrinin əmələ gəlməsinə səbəb olur.

Daha geniş miqyasda gəmilər və körpülər paslanmaya həssasdır. Böyük nəqliyyat gəmilərinin arxa hissələrinin oksidləşməsi sızmalara və ya hətta tam fəlakətlərə səbəb ola bilər ki, bunun da bərpası hər il təşkilatlara böyük məbləğdə pula başa gəlir.

Üstəlik, duz yalnız oksidləşmə prosesini sürətləndirir.

Məhz buna görə qarlı bölgələrdə avtomobillər daha tez paslana bilər: yollara yayılan duz təkcə buzu əritmir. Pasın dəmir və polada təsir edən müəyyən bir korroziya növü üçün xüsusi bir termin olduğunu xatırlamaq vacibdir.

Lakin müəyyən hallarda istənilən metal kimyəvi cəhətdən parçalana bilər.

Hətta köhnə heykəllər də bundan sığortalanmayıb.

Parklarda yaşılımtıl-mavi abidələr görmüsünüzmü? Onlar bu rəngə boyanmayıblar - bu, patina və ya misə xas olan pas formasıdır.

Pasın arxasındakı kimyəvi mexanizmləri anlayaraq, alimlər metal əşyaları qorumaq üçün oksidləşmə prosesini yavaşlatmağın və ya dayandırmağın yollarını kəşf ediblər.

Ən sadə üsullardan biri metal səthinin rənglənməsidir. Boya təbəqəsi suya davamlı bir maneə kimi çıxış edir və metalı havadan və nəmdən - pasın iki əsas komponentindən təcrid edir.

Zəruri hallarda metal əşyaları sadəcə quru yerdə saxlamaq olar - bu, nəmi minimuma endirir. Başqa bir üsul, bir metalı sink kimi daha reaktiv metalla örtən sinkləmə adlanan kimyəvi bir texnikadır.

Dəmirdən daha tez paslanır, dəmirin üzərində sabit sink oksid təbəqəsi əmələ gətirir ki, bu da daha çox korroziyaya mane olur. Lakin gec-tez bu təbəqə tamamilə yeyilir və həssas dəmir səthini ifşa edir.

Nəhayət, paslanmayan polad - dəmirin xrom kimi digər metallarla davamlı bir ərintisi - korroziya ilə mübarizə aparmaq üçün dəqiq hazırlanmışdır.

Oksigenə məruz qaldıqda, xrom insan saçından 100.000 dəfə nazik sabit bir oksid təbəqəsi əmələ gətirir.

Çılpaq gözlə görünmür, metala möhkəm yapışır və paslanmanın qarşısını alır. Bundan əlavə, xrom oksid təbəqəsi öz-özünə sağalır - cızıqlanarsa, baryer öz-özünə bərpa olunacaq.

Məhz buna görə də paslanmayan polad mətbəx lavabolarından tutmuş cərrahi alətlərə qədər hər yerdə istifadə olunur.

Əli Babayev