Payızın astanasında: Zamanın böyük dövranı

Bizi Telegram-da da izləyə bilərsiniz:@xqazeti

Təqvimdə bir rəqəm dəyişəcək, təbiətin böyük saatı isə öz dəqiq vaxtını göstərəcək. Sentyabrın 23-də, gecənin sonuna yaxın, saat 04:05:08-də Azərbaycana astronomik payız qədəm qoyacaq. Bu, sadəcə yay fəslinin başa çatıb payızın başlamasını göstərən təqvim hadisəsi deyil. Həmin an Yer kürəsinin Günəş ətrafında fasiləsiz hərəkətinin və kainatdakı dəqiq nizamın növbəti mərhələsidir. Bakı Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsinin Astrofizika kafedrasının hesablamalarına əsasən, məhz həmin vaxt payız bərabərliyi baş verəcək.

İnsan gündəlik həyatın qayğıları içərisində bu dəyişimi bəlkə də dərhal hiss etməyəcək. Şəhər öz ritmində yaşayacaq, küçələrdə avtomobillər hərəkət edəcək, insanlar işə tələsəcək. Lakin təbiətin öz təqvimi var və o təqvim insan iradəsindən asılı deyil. Payızın gəlişi əvvəlcə havanın sərinliyində, səhərlərin nəfəsində, axşamların tez düşməsində özünü göstərəcək. Bir qədər sonra ağacların yarpaqları rəngini dəyişəcək, bağlarda və parklarda yayın yaşıl rəngi sarı, narıncı və qırmızı çalarlarla əvəzlənəcək.

Astronomiya isə bu gözəl mənzərənin arxasında dayanan dəqiq qanunauyğunluğu izah edir. Sentyabrın 23-də baş verəcək payız bərabərliyi zamanı Günəşin görünən illik hərəkəti nəticəsində onun şüaları Yer ekvatoruna perpendikulyar istiqamət alacaq və Günəş göy ekvatorunu keçərək Şimal yarımkürəsindən Cənub yarımkürəsinə keçəcək. Həmin andan Şimal yarımkürəsində astronomik payız, Cənub yarımkürəsində isə astronomik yaz başlayacaq.

“Bərabərlik” anlayışı da məhz bu astronomik hadisə ilə bağlıdır. Bu dövrdə gecə və gündüzün uzunluğu bir-birinə çox yaxın olur. Lakin gündəlik müşahidədə onların tam olaraq 12 saat və 12 saat təşkil etməməsinin elmi səbəbi var. Bakı Dövlət Universitetinin Astrofizika kafedrasının izahına görə, buna atmosfer refraksiyası və Günəş diskinin səmada müəyyən bucaq ölçüsünə malik olması təsir edir. Başqa sözlə, Günəşin ilk şüaları onun həndəsi mərkəzi üfüq xəttinə çatmazdan əvvəl görünməyə başlayır. Buna görə də bərabərlik günündə işıqlı vaxt gecədən bir qədər uzun olur.

Bakının səmasında da payızın ilk astronomik gününün mənzərəsi özünəməxsus olacaq. Astronomik təqvim məlumatlarına görə, sentyabrın 23-də Günəş Bakıda təxminən 06:27-də doğacaq və 18:39-da batacaq. Beləliklə, həmin gün şəhər üzərində gündüzün müddəti təxminən 12 saat 12 dəqiqə olacaq. Sonrakı günlərdə isə Günəş daha qısa müddət üfüqdən yuxarıda qalacaq və gecələr tədricən uzanacaq.

Fəsillərin dəyişməsi də Yerin Günəş ətrafındakı hərəkətinin sadə, lakin möhtəşəm nəticəsidir. Bəzən belə təsəvvür yaranır ki, yayda Yer Günəşə yaxınlaşır, qışda isə ondan uzaqlaşır. Əslində isə fəsillərin yaranmasının əsas səbəbi bu deyil. Əsas amil Yerin fırlanma oxunun öz orbit müstəvisinə təxminən 66,56 dərəcə meyilli olmasıdır. Bu meyillilik nəticəsində il ərzində Günəş şüalarının Yer səthinə düşmə bucağı dəyişir və müxtəlif yarımkürələrdə qəbul edilən Günəş enerjisinin miqdarı fərqlənir.

Bəlkə də bu elmi həqiqətin insan üçün ən maraqlı tərəfi odur ki, təbiətdə böyük dəyişikliklər çox vaxt gözə görünməyən kiçik hərəkətlərdən başlayır. Sentyabrın 23-də saat 04:05:08-də baş verəcək astronomik hadisə də ilk baxışda adi bir saniyə kimi görünə bilər. Lakin həmin saniyənin arxasında planetimizin kosmik hərəkəti, Günəş sisteminin qanunauyğunluğu və milyardlarla insanın həyat ritmini müəyyən edən böyük bir təbiət mexanizmi dayanır.

2026-cı ilin astronomik payızı da qısa bir qonaq olmayacaq. Bakı Dövlət Universitetinin Astrofizika kafedrasının hesablamalarına görə, bu fəsil 89 gün 21 saat 45 dəqiqə 1 saniyə davam edəcək. Dekabrın 22-də baş verəcək qış günəşduruşundan sonra isə Şimal yarımkürəsində astronomik qış başlayacaq.

Payızın insan yaddaşında xüsusi yeri var. Bu fəsildə təbiətin rəngləri bir tərəfdən zənginləşir, digər tərəfdən isə həyatın keçiciliyi daha aydın hiss olunur. Yarpaqların saralması təbiətin tükənməsi deyil, onun başqa mərhələyə keçididir. Ağacın budağından düşən hər yarpaq sanki zamanın bir anını özü ilə aparır. Ancaq həmin yarpağın düşməsi ağacın həyatının sona çatması demək deyil. Təbiət sadəcə növbəti dövrə hazırlaşır.

Bəlkə də payızın insan ruhuna təsiri elə buradan qaynaqlanır. Yayın gur işığından sonra daha yumşaq rənglər, uzun kölgələr və sərin səhərlər gəlir. Təbiət insanı tələsməməyə, geridə qalanlara baxmağa, qarşıdakı günlər haqqında düşünməyə çağırır. Payız bir növ ilin yaddaşıdır – ötən mövsümün izlərini daşıyır, qarşıdakı qışın xəbərini gətirir.

Sentyabrın 23-də saat 04:05:08-də Azərbaycan artıq astronomik payızı qarşılamış olacaq. Bu keçidi küçələrdə heç bir xüsusi səs-küy müşayiət etməyəcək. Lakin planetimiz öz kosmik yolunda mühüm bir mərhələni keçəcək. Günəş göy ekvatorunu keçəcək, Şimal yarımkürəsində gündüzlər qısalmağa, gecələr isə uzanmağa başlayacaq. Təbiətin böyük saatı öz işini dəqiq və dəyişməz qanunlarla davam etdirəcək.

Səhər açıldıqda Bakı əvvəlki Bakı olacaq. Xəzər yenə öz sahilinə toxunacaq, şəhərin küçələri yenə insanlarla dolacaq. Amma göylərdə artıq yeni fəsil başlayıb. Günəşin illik yolu başqa bir mərhələyə keçib və biz, fərqinə varsaq da, varmasaq da, kainatın bu nəhəng dövranının içində yaşayırıq.

Payız bizə hər il eyni həqiqəti xatırladır: zaman dayanmaq bilmir, təbiətdə heç nə əbədi olaraq eyni qalmır. Yayın ardınca payız, payızın ardınca qış, qışın ardınca isə yenidən yaz gəlir. Hər sonun içində yeni başlanğıcın toxumu var.

Elə buna görə sentyabrın 23-də Azərbaycana qədəm qoyacaq payız yalnız təqvimdə yeni fəslin başlanğıcı deyil. Bu, həm də insanın özünü, zamanı və yaşadığı dünyanın möhtəşəm nizamını bir daha düşünməsi üçün gözəl bir fürsətdir. Payızın astanasında biz bir daha anlayırıq ki, həyat da kainat kimi daim hərəkətdədir və zamanın böyük dövranında hər an öz yerini başqa bir ana verir.

Nurəngiz Adilqızı
XQ