Plastik tullantılar hara gedir?

Plastik gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Su və içki qablarından tutmuş ərzaq qablaşdırmasına, məişət əşyalarından avtomobil hissələrinə qədər çoxsaylı məhsullarda plastikdən istifadə olunur. Problem isə məhsulun istifadəsindən sonra başlayır: plastik təbiətdə asanlıqla yox olmur və tullantı sistemindən kənara çıxan hissə uzun müddət ətraf mühitdə qalır.

BMT-nin Ətraf Mühit Proqramının (UNEP) məlumatına görə, 2025-ci ildə dünyada təxminən 516 milyon ton plastik istehlakının olacağı gözlənilirdi. 2060-cı ilə qədər illik plastik istehlakının 1,2 milyard tondan çoxa çatacağı proqnozlaşdırılır.

Plastik probleminin miqyasını göstərən başqa bir rəqəm də var: hər il təxminən 11 milyon ton plastik su ekosistemlərinə sızır. Bundan əlavə, təxminən 13 milyon ton plastik torpaqda toplanır.

Bu tullantıların hamısı dənizə birbaşa atılmır. Şəhərlərdə küçələrə atılan plastiklər yağış suları vasitəsilə kanalizasiya sistemlərinə və çaylara, oradan isə dənizlərə çata bilər. Açıq ərazilərdə külək yüngül plastik qablaşdırmaları uzaq məsafələrə daşıyır. Beləliklə, bir şəhərdə atılan tullantı başqa bir ərazidə ekoloji problemə çevrilə bilər.

Əsas təhlükə yalnız böyük plastik tullantılar deyil

Günəş, temperatur dəyişiklikləri, mexaniki təsirlər və digər amillər plastik materialları getdikcə daha kiçik hissələrə parçalaya bilər. Beləliklə, mikroplastiklər yaranır.

UNEP bildirir ki, mikroplastiklər artıq müxtəlif ekosistemlərdə, qida zəncirində və insan orqanizmində aşkar edilir. Bu hissəciklərin insan sağlamlığına təsiri ilə bağlı araşdırmalar davam edir və bütün risklərin miqyası hələ tam müəyyənləşdirilməyib.

Plastikin digər problemi onun təkrar emalında ortaya çıxır. UNEP-in məlumatına görə, hazırda istehsal olunan plastiklərin yalnız təxminən 9 faizi faktiki olaraq təkrar emal olunur. İqtisadi baxımdan təkrar emalı sərfəli olan plastiklərin payı da məhduddur.

Bu isə “plastiki atım, onsuz da təkrar emal olunacaq” yanaşmasının niyə düzgün olmadığını göstərir.

Çıxış yolu yalnız təkrar emal deyil

Ekoloqların diqqət çəkdiyi əsas məsələ plastik tullantının yaranmasının qarşısını mümkün qədər əvvəlcədən almaqdır. Birdəfəlik məhsulların azaldılması, təkrar istifadə edilən çanta və qabların seçilməsi, tullantıların çeşidlənməsi və plastik qablaşdırmanın daha uzunömürlü alternativlərlə əvəzlənməsi bu prosesin bir hissəsidir.

UNEP hesab edir ki, plastik üçün dairəvi iqtisadiyyat modelinə keçid su ekosistemlərinə daxil olan plastik tullantının həcmini 80 faizdən çox azalda bilər.

Burada məsuliyyət yalnız istehlakçının üzərinə düşmür. İstehsalçıların daha az və təkrar emal edilə bilən qablaşdırmadan istifadə etməsi, bələdiyyələrin tullantı toplama sistemlərini yaxşılaşdırması və dövlət siyasətinin tullantının azaldılmasına yönəlməsi də vacibdir.

Plastikdən tam imtina real görünməsə də, birdəfəlik plastikdən asılılığı azaltmaq mümkündür. Çünki əsas məsələ plastikdən istifadə edib-etməməkdən çox, onun nə qədər istehsal edilməsi, nə qədər istifadə olunması və istifadə edildikdən sonra hara getməsidir.

AzPost.az