Professor: Birinci Türkoloji Qurultayda müzakirə edillmiş məsələlər bu gün də aktualdır

Bakı, 13 oktyabr, AZƏRTAC

1926-cı ilin fevralında, yəni 100 il bundan əvvəl Bakıda keçirilmiş I Türkoloji Qurultay türk xalqlarının tarixində mühüm hadisə kimi yadda qalıb. Sovet imperiyasının bu qurultayı təşkil etməsinin arxasında siyasi məqsədlər dayanırdı.

Məlumdur ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə əlifba məsələsi artıq gündəmə gətirilmişdi. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra, 1922-ci ildə Əlifba Komitəsi yaradılmışdı. Bu sahədə iki əsas qrup formalaşmışdı: biri ərəb əlifbasının islah olunması tərəfdarları, digəri isə latın əlifbasına keçidi dəstəkləyənlər idi. Əslində, sovet hakimiyyətinin əsas məqsədi türk xalqlarının əlifbasını dəyişmək, sovet türk respublikaları ilə Türkiyənin ortaq dəyərlərindən ən vacibi olan əlifba birliyini aradan qaldırmaq və onlara kiril əlifbasını tətbiq etməklə imperiya siyasətini həyata keçirmək idi. Lakin həmin dövrdə sovet hakimiyyəti hələ kifayət qədər möhkəm deyildi və yuxarı səviyyədə birbaşa bu addımı atmağa cəsarət etmirdi.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə AMEA Naxçıvan Bölməsinin İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun direktoru AMEA-nın müxbir üzvü, professor Əbülfəz Quliyev bildirib. Onun sözlərinə görə, Türkoloji Qurultayın keçirilməsi hökumət üçün birinci növbədə yeni əlifbaya keçidin təmin olunması məqsədini daşıyırdı. Lakin bu hərəkatın başqa bir yönü də, hökumət istəməsə belə, türk birliyi məfkurəsi və ideyasının yenidən gündəmə gəlməsi oldu. “Qurultay zamanı əlifba məsələsi ilə yanaşı, ədəbi dil, terminologiya, orfoqrafiya, dialektologiya, dil əlaqələri, etnoqrafiya, təsviri sənət və digər məsələlər geniş müzakirə mövzusuna çevrilmişdi. Hökumət qurultayın bu formatda keçiriləcəyini və türk xalqlarının yaxınlaşmasına xidmət edəcəyini gözləmirdi. Qurultay türk xalqları üçün ümumi latın qrafikasının yaradılması qərarını qəbul etsə də, bu qərar kağız üzərində qaldı və məqsədli şəkildə hər bir türk xalqı üçün ayrıca əlifba tərtib edildi. Qurultay böyük rezonans yaratdı və sovet rəhbərliyini qorxuya saldı. Nəticədə, az sonra ümumittifaq miqyasında əsl türkoloqlara qarşı repressiya dalğası tətbiq olundu, qurultayın fəal iştirakçılarının bir çoxu pantürkist damğası ilə həbs edildi, sürgün olundu və ya güllələndi”, - deyə o əlavə edib. Alim bildirib ki, repressiyalara baxmayaraq, Türkoloji Qurultay türk xalqlarının inkişafında mühüm hadisə kimi tarixə düşdü. Qurultayda irəli sürülmüş və müzakirə olunmuş məsələlər bu gün də aktuallığını qoruyur və türkoloji tədqiqatlar üçün mühüm elmi mənbə olaraq qalır.

Professor Əbülfəz Quliyev Azərbaycan Prezidentinin Sərəncamı ilə 2006-cı ildə Türkoloji Qurultayın 80 illiyinin AMEA-da təntənəli şəkildə qeyd edildiyini xatırladaraq deyib: “Bu münasibətlə türk xalqlarının, türk respublikalarının elm adamları Bakıda beynəlxalq konfransda toplaşmışdılar.

Sentyabrın 30-da AMEA-da I Türkoloji Qurultayın 100 illiyi ərəfəsində “Dünəndən bu günə Birinci Türkoloji Qurultay: ümumtürk humanitar elmi fikrinin 100 ili və perspektivləri” mövzusunda beynəlxalq konfransın keçirilməsi heç də təsadüfi deyil. İnanırıq ki, qurultayın 100 illiyi gələn il dövlət səviyyəsində və beynəlxalq miqyasda təntənəli şəkildə qeyd olunacaq. Çünki türkoloji araşdırmaların yenidən təşkili və inkişafı milli dilçiliyin möhkəmlənməsinə, həmçinin Azərbaycan dilinin özünəməxsus xüsusiyyətlərinin qorunmasına, tədqiqinə əhəmiyyətli töhfə verəcək”.