Qafqazda 18 il sonra ilk: Bakı narahat oldu, İrəvan səssiz qaldı Hədəf nədir?

ABŞ-ın vitse-prezidenti Ceyms Devid Vens 9-10 fevral tarixlərində Ermənistana, 10-11 fevral tarixlərində Azərbaycana səfər edəcək. Səfər bir çox baxımdan diqqət çəkir.

Əvvəlcə onu deyim ki, sonuncu dəfə regiona 2008-ci ildə ABŞ-ın o zamankı vitse-prezidenti Dik Çeyni gəlmişdi. Vaşinqton o vaxtdan bu yana regiona elə də ciddi maraq göstərmir, daha çox prosesləri Gürcüstan və ya Türkiyə üzərindən izləyir, məlumat alırdı. Bu mənada Vensin səfəri Vaşinqtonun regiona baxışında və maraqlarını təmin etmə üsullarında dəyişiklik baş verdiyini göstərir. Yəni ABŞ Cənubi Qafqazda yaranan yeni geosiyasi reallıqlar fonunda artıq dolayı deyil, birbaşa təmaslar vasitəsilə mövqeləri öyrənməyə və təsir imkanlarını bərpa etməyə çalışır.

Fikrimcə, bu səfər bir neçə əsas məqamla bağlıdır. İlk növbədə regionda artan ABŞ–İran gərginliyi diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Vaşinqton ehtimal ssenarilər fonunda region ölkələrinin, xüsusilə də Azərbaycanın və Ermənistanın mümkün böhran vəziyyətində hansı mövqe tutacağını, nə kimi addımları ata biləcəyini ölçməyə çalışır. ABŞ üçün əsas məqsəd konkret hərbi razılaşmalardan çox, siyasi mövqelərin, qırmızı xətlərin və davranış modellərinin aydınlaşdırılmasıdır.

Bakı və İrəvanın yanaşması

Azərbaycan nə İrana qarşı hərbi müdaxilədə, nə də ümumilikdə Tehranın siyasi xaosa sürüklənməsində maraqlıdır. Vaxtaşırı Bakı–Tehran münasibətlərində gərginlik yaşansa da, Azərbaycan rəhbərliyi İranın qarşılaşa biləcəyi mümkün böhranın region üçün yaradacağı ağır nəticələrin fərqindədir. Xüsusilə də ehtimal olunan miqrant axını, sərhəd təhlükəsizliyi və regional sabitliyin pozulması riskləri Bakı üçün ciddi təhlükə mənbəyidir. Məhz bu səbəbdən Azərbaycan mövqeyini əvvəlcədən dəqiq və qəti şəkildə formalaşdırmağa çalışır.

Ermənistana gəlincə, İrəvanın da Tehranla münasibətlərin pozulmasında maraqlı olmadığı açıq görünür. Bununla belə, Bakıdan fərqli olaraq, Ermənistan üçün ölkə ərazilərinin üçüncü dövlətlər tərəfindən istifadəsi və ya xarici hərbi qüvvələrin yerləşdirilməsi yeni və fövqəladə hal sayılmır. Lakin mövcud geosiyasi şəraitdə, xüsusilə İran ətrafında risklərin artdığı bir mərhələdə, İrəvanın da kəskin və radikal addımlar atacağı inandırıcı görünmür.

Ağ Evin Cənubi Qafqaz planı

İkincisi məsələ sülh sazişidir. Məlum olduğu kimi, Vaşinqtonda ABŞ Prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi ilə Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh sazişi paraflanıb, həmçinin TRIPP dəhlizi ilə bağlı razılıq əldə olunub. İndiki mərhələdə Vaşinqton tərəflərin mövqelərini öyrənmək, sülh prosesinin gələcəyini və mümkün yekun nəticələrini qiymətləndirmək istəyir.

Yekun sülh sazişinin imzalanması üçün bir sıra siyasi şərtlərin yerinə yetirilməsi zəruridir. Xüsusilə Ermənistan üçün konstitusiyaya dəyişikliklərin edilməsi və seçki prosesinin yekunlaşması vacib şərtlərdir. Bu isə o deməkdir ki, belə həssas dövrdə İrəvanın sazişi imzalaması prosesi çətin və mürəkkəb ola bilər.

Bununla yanaşı, istisna deyil ki, Bakı da sülh sazişi çərçivəsində özlüyündə müəyyən hüquqi və institusional islahatlara getməyi düşünəcək. Bütün bu parametrlərin dəqiq müəyyən edilməsi və tərəflərin hazırkı mövqelərinin qiymətləndirilməsi üçün Vaşinqtonun sülh prosesində müşahidəçi və koordinasiya rolu vacibdir. Vensin səfəri bu mənada həm də ABŞ-ın sülh sazişinin uğurla imzalanmasına nə dərəcədə təsir göstərə biləcəyini öyrənmək məqsədini daşıyır.

Üçüncüsü, regionda əməkdaşlıq və strateji qarşılıqlı münasibətlər Vensin səfəri çərçivəsində vacib mövzu kimi diqqət mərkəzindədir. Ermənistan üçün əsas prioritet Metsomor AES-in yenilənməsi və yeni enerji layihələrinin icrasıdır. Bu, İrəvanın enerji təhlükəsizliyini təmin etməklə yanaşı, ölkənin iqtisadi potensialını artırmaq baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.

Bakı ilə münasibətlərdə isə diqqət daha çox hərbi əməkdaşlıq və təhlükəsizlik koordinasiyasına yönəlib. Bu sahədə tərəflər arasında mövcud mexanizmlərin gücləndirilməsi, hərbi təlimlərin və kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılması kimi məsələlər gündəmdədir.

TRIPP dəhlizinin açılması isə regional əməkdaşlığın həm iqtisadi, həm də logistika aspektlərini əhatə edən mühüm addım kimi müzakirə edilə bilər. Xüsusi ilə dəhlizin açılmasından sonra nəqliyyat və ticarət axınlarının idarə olunması mexanizmləri, həmçinin iştirakçı tərəflərin koordinasiya proseslərinin necə işləyəcəyi müəyyən ediləcək. Bütün bunlar isə mütləq danışılmalıdır.

Turan Rzayev
Globalinfo.az-ın siyasət yazarı