Qardaş ölkələri birləşdirən ortaq məram

Bakı Mərkəzi Asiyanın Qafqaza açılan qapısıdır

Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında möhkəmlənən strateji tərəfdaşlıq beynəlxalq münasibətlərdə müstəqil siyasi güc mərkəzinin formalaşdığını təsdiqləyir. Azərbaycan dövlətinin strateji iradəsi mövcud həmrəylik prosesinin dinamikasını hərtərəfli sürətləndirən hərəkətverici qüvvə rolunda çıxış edir. Rəsmi Bakı xarici siyasət strategiyasında müttəfiq dövlətlərlə qarşılıqlı hörmətə əsaslanan əlaqələri ardıcıl qorumaqla yanaşı, Asiya məkanının Qərbə, eyni zamanda, qlobal siyasi mərkəzlərə çıxışında etibarlı siyasi qapı, strateji tranzit qovşağı funksiyasını inamla daşıyır. Qitələrarası inteqrasiya artıq ənənəvi qonşuluq münasibətlərini geridə qoyaraq institusional və uzunmüddətli strateji tərəfdaşlıq modelinə çevrilir.

İyulun 30-dan avqustun 1-dək İssık-Kul vilayətinin Çolpon-Ata şəhərində Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının və Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin qeyri-rəsmi Məşvərət Görüşü keçirilir. Görüşdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev, Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov, Tacikistan Prezidenti Emoməli Rəhmon, Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədov və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev iştirak edirlər. Görüş iştirakçı tərəflər arasında məzmunlu diplomatik əlaqələndirmənin yeni, eyni zamanda, mühüm inkişaf pilləsinə yüksələcəyindən xəbər verir. Çolpon-Atada baş tutan qeyri-rəsmi danışıqlar payızda Türkmənistanın Avaza şəhərində reallaşması qərara alınan genişmiqyaslı Zirvə Görüşünə bilavasitə hazırlıq xarakteri daşıyır. Ali səviyyəli siyasi təmaslar region ölkələrinin geostrateji prioritetlərini müasir qlobal tələblərə adekvat uyğunlaşdırmaq, çoxtərəfli diplomatiya proseslərini əsaslı gücləndirmək, habelə beynəlxalq təhdidlərə qarşı mütləq ortaq müdafiə mövqeyi formalaşdırmaq məqsədi güdür. Regional liderlərin mütəmadi səciyyə daşıyan ardıcıl təmasları dövlətlərarası konstruktiv dialoqu aramsız hala gətirməklə bərabər, qitənin gələcək təhlükəsizlik arxitekturasının dayaqlarını etibarlı formada möhkəmləndirir.

Azərbaycanın Asiya regionu üçün daşıdığı geostrateji əhəmiyyət əhatəli və konseptual xarakter daşıyır. Müasir dövrdə hegemon qüvvələr tərəfindən müxtəlif hibrid vasitələrlə həyata keçirilən manipulyasiya məsələləri müstəqil respublikaların suveren qərarlar qəbul etməsinə aramsız, eyni zamanda, ziyanlı əngəllər yaradır. Lakin Azərbaycan uzaqgörən müstəqil xarici siyasət kursu sayəsində kənar diktəni, yönləndirici direktivləri həmişəlik rədd edərək tamhüquqlu regional təhlükəsizliyin nadir modelini ərsəyə gətirib. Mövcud işlək mexanizm tərəfdaş Asiya dövlətləri tərəfindən xüsusi maraqla, həmçinin daimi diqqətlə incələnir. Cənubi Qafqazın lider ölkəsinin başçısı ilə eyni diplomatik masanı bölüşmək qonşu regiondakı dövlətlərə qlobal xarakterli asılılıqlardan qurtulmaq şansı tanıyır. Azərbaycan ərazisi üzərindən əlaqələndirilən platformalar Asiya respublikalarına həlledici qlobal arenada haqq səslərini inamlı ucaltmaq, kəskin çıxış etmək imkanı təqdim edir. İki mühüm coğrafiyanın səlahiyyətli nümayəndələri arasında qurulan məqsədyönlü koordinasiya asimmetrik qüvvələrin siyasi manipulyasiyalarını alt-üst edən kəsərli geostrateji vasitədir.

Qırğızıstanın Çolpon-Ata şəhərində reallaşacaq qeyri-rəsmi Məşvərət Görüşü liderlərin ənənəvi protokollardan, yorucu bürokratik qəliblərdən kənar məzmunda tam sərbəst fikir mübadiləsi aparması baxımından strateji önəmə malikdir. Sərt rəsmi çərçivələr əksər kritik hallarda vacib qlobal mövzuların, xüsusən də konfidensial detalların daha geniş, səmimi miqyasda incələnməsini müəyyən qədər limitləşdirir. Ölkə rəhbərlərinin yorucu prosedurlardan xaric, dərhal təsir göstərən qeyri-rəsmi formatlara üstünlük verməsi böyük qərarların operativ qaydada qəbulu prosesini nəzərəçarpan səviyyədə sürətləndirir. Liderlərin qeyri-rəsmi toplantısı Türkmənistanın Avaza şəhərində baş tutacaq əsas Zirvə Görüşünün yekun bəyannamələrinin həm daha praqmatik, həm də olduqca konseptual formaya salınmasına şərait yaradır.

Müntəzəm xarakter alan Asiya dövlət başçılarının Məşvərət Görüşləri regionda siyasi koordinasiyanı gücləndirən və beynəlxalq gündəmdə ortaq yanaşmaların formalaşmasına xidmət edən təsirli platforma kimi tanınır. Azərbaycanın əvəzolunmaz tərəfdaş qismində bu platformaya ardıcıl dəvət edilərək prosesə bilavasitə cəlb olunması qitə miqyasında təhlükəsizlik harmoniyasının mütləq bərqərar olmasını daha da irəli aparır. Əvvəlki dövrlərdə limitli məkan daxilində qapanıb qalan siyasi konfranslar hazırkı böhranlı illərdə qat-qat böyük kontinental areala effektiv şəkildə yayılır. İzlənən məlum siyasi gedişat onu qəti sübuta yetirir ki, nəhəng dövlətlərin kəskin ideoloji rəqabət poliqonuna çevrilən bütöv Avrasiya coğrafiyasında məhz adları sadalanan müstəqil respublikaların yaratdığı regional birlik platforması hərbi-siyasi fəlakətlərdən qorunmağın ən rasional, zəmanətli vasitəsidir.

Regional təhlükəsizlik məsələləri Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə Azərbaycan arasında əməkdaşlığın əsas istiqamətlərindən biridir. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində müşahidə olunan geosiyasi gərginliklər, transmilli təhlükələr və hibrid çağırışlar dövlətlər arasında daha sıx siyasi koordinasiya və operativ məsləhətləşmələri zəruri edir. Bu baxımdan, Çolpon-Atada keçirilən qeyri-rəsmi Məşvərət Görüşünün gündəliyində ticarət, energetika, turizm, nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, mədəni-humanitar əlaqələrin genişləndirilməsi, regional təhlükəsizlik, eləcə də beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsi ilə bağlı məsələlər mühüm yer tutur. Görüş çərçivəsində əldə olunacaq razılaşmaların payızda Avaza şəhərində keçiriləcək Zirvə Görüşünün yekun sənədlərində öz əksini tapacağı gözlənilir. Bu proses regional sabitliyin möhkəmləndirilməsi, qarşılıqlı etimadın artırılması və uzunmüddətli təhlükəsizlik əməkdaşlığının inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Müasir beynəlxalq qanunların çoxsaylı güclər tərəfindən asanlıqla inkar edildiyi dövrdə adları vurğulanan ölkələrin Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nizamnamə prinsiplərinə şərtsiz riayət etməsi mütərəqqi baxışdır. Bütün maneələrə rəğmən, Azərbaycanın xarici qərəzli qüvvələrin fasiləsiz qanunsuzluqlarına mərdliklə son qoyaraq, ərazi bütövlüyünü tam bərpa etməsi qlobal münasibətlərdə ədalət axtarışları üçün təkrarolunmaz presedent yaradıb. Sözügedən tarixi haqq işinin qətiyyətli icrası milli ləyaqətin, eyni zamanda, ali suverenliyin necə qorunmalı olduğunu aydın mesajlarla dünyaya çatdırır. Müttəfiq Asiya rəhbərlərinin dəyişməz qaydada nümayiş etdirdikləri ləyaqətli diplomatik dəstək çoxqütblü nizamda formalaşan etimadı sarsılmaz məkana daşıyır. Avaza şəhərində keçiriləcək Zirvə Görüşündə qəbul olunacaq sənədlərdə dövlətlərin suverenliyi, müstəqil qərarvermə hüququ və daxili işlərə müdaxilənin yolverilməzliyi prinsiplərinin əsas istiqamətlərdən biri olacağı gözlənilir.

Bütün qeyd olunanlarla yanaşı, aidiyyəti qurumlar arasında genişlənən tərəfdaşlıq xətti Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində uğurla aparılan intensiv quruculuq prosesini tamamlayaraq böyük güc mərkəzinə çevirir. Avrasiya respublikalarının çoxşaxəli Məşvərət Görüşləri əlaqələndirməsi TDT-nin fundamental dəyərləri ilə ziddiyyət yaratmır, əksinə, mövcud diplomatik qurumlar mürəkkəb qlobal ssenarilərdə qarşılıqlı sinerji, dərin konseptual bağlılıq nümayiş etdirir. Qitənin tarixi ənənələri olan respublikalarından Tacikistanın məlum Məşvərət Məclislərində fəal şəkildə qərarlaşması, tətbiq olunan siyasi prosesin daha uzaq, fərqli relyefləri əhatə etməsinə mühüm zəmin yaradır.

Möhkəmlənən siyasi koordinasiya iştirakçı dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadı artırmaqla yanaşı, regional əməkdaşlığın institusional əsaslarını da gücləndirir. Bu əməkdaşlıq modeli Avrasiya məkanında qarşılıqlı hörmətə, suverenliyə və ortaq maraqlara əsaslanan davamlı tərəfdaşlıq platformasının formalaşdığını göstərir.

Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ