Qazaxıstan və Türkmənistan niyə gəlmədi? TÜRKİYƏLİ POLİTOLOQDAN İLGİNC AÇIQLAMA

Azərbaycanın ev sahibliyi ilə Xankəndində keçirilən İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının sammiti region üçün mühüm hadisə oldu.

Bir çox ölkə liderlərinin iştirakı ilə keçirilən bu görüş həmrəyliyin və əməkdaşlığın göstəricisi kimi qiymətləndirildi.

Azərbaycanın təşəbbüsü ilə təşkil olunan tədbir beynəlxalq arenada ölkəmizin mövqeyini daha da gücləndirdi. Lakin diqqətçəkən məqamlardan biri də Qazaxıstan və Türkmənistan rəhbərlərinin toplantıya qatılmaması idi.

Görəsən hər iki ölkə prezidentləri niyə bu vacib sammitə qatılmadılar?

Gununsesi.info-ya danışan türkiyəli politoloq Seyit Aydın mövzu ilə bağlı fikirlərini belə şərh edib:

“Azərbaycanın ev sahibliyi ilə Xankəndində İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının toplantısı keçirilib. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan və ev sahibi Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev, İran Prezidenti Məsud Pezeşkian, Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev, Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov, Tacikistan Prezidenti Emomali Rəhman, Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif və Şimali Kipr Türk Respublikasının Prezidenti Ersin Tatardan ibarət nümayəndə heyətləri ilə sammitdə iştirak ediblər. İclaslarda mühüm qərarlar qəbul edilib. Effektiv müqavilələr bağlandı. Səmimi arzular ifadə olundu.

Lakin diqqətçəkən məqamlardan biri Qazaxıstan və Türkmənistan prezidentlərinin toplantıya qatılmaması oldu. Fikrimizcə, bu iki ölkə rəhbərinin belə əhəmiyyətli bir tədbirdə iştirak etməməsinin iki əsas səbəbi var.

Birinci səbəb son günlər Rusiya ilə Azərbaycan arasında yaşanan gərginlik və bunun fonunda baş verən hadisələrlə bağlıdır.

Xatırladaq ki, 2022-ci ilin yanvarında Qazaxıstanda baş verən etirazların yatırılması üçün Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına (KTMT) üzv olan ölkələrin – Rusiya, Ermənistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Tacikistanın – birgə qərarı ilə bu ölkəyə 2500 rus hərbçisi daxil olmuşdu. Bu addım KTMT-nin təsis sənədinin 4-cü maddəsinə əsaslanırdı. Əslində isə təşkilat kollektiv təhlükəsizlik anlayışını bəhanə edərək, Rusiya təsirini yaymaq məqsədi daşıyan bir mexanizmə çevrilib.

Rusiya bu qurum vasitəsilə Orta Asiyada, xüsusilə də Türküstan bölgəsində mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışır. Qazaxıstanda baş verən etirazların arxasında da Moskvanın durduğu, vəziyyətdən istifadə edərək öz hərbi qüvvələrini ölkəyə yerləşdirdiyi iddiaları gündəmdədir. Belə olan halda, Qazaxıstanın Rusiya ilə münasibətləri nəzərə alaraq Xankəndi sammitində iştirak etməməsi heç də təsadüfi görünmür.

Türkmənistanın dövlət himnində “tərəfsiz” ifadəsi var. Rusiya ilə Azərbaycan arasında gərginlik yaşandığı bir dövrdə dövlət siyasəti kimi qəbul etdikləri neytrallıq prinsipini nəzərə alsaq, sammitə qatılmamaq üçün Rusiya faktoru səbəb ola bilər. Türkmənistana deyirik; “Biz sizin tərəfinizdəyik, siz də bizimsiniz.” Biz bunu həmişə deyirik. Üstəlik, Türkiyə türklərinin təxminən 45 milyonunu türkmənlər təşkil edir”.

Politoloq hesab edir ki, Qazaxıstan və Türkmənistanın sammitə qatılmamasının ikinci əsas səbəbi FETO faktorudur:

“FETO 1991-ci ildən etibarən Türkiyədə yetişdirdiyi kadrları vasitəsilə dövlətin vacib strukturlarına sızmağa başlayıb və zamanla ciddi nüfuz qazanıb.

Bu təhlükə artıq yalnız Türkiyə ilə məhdudlaşmır. Xüsusilə Qazaxıstan FETO-nun təsiri baxımından ən riskli ölkələrdən biri hesab olunur. Özbəkistan istisna olmaqla, demək olar ki, bütün Türk dövlətlərində təşkilatın fəaliyyəti ciddi təhdid kimi qiymətləndirilir.

Hazırda Qazaxıstanda türklərə qarşı müəyyən məhdudiyyətlərin gündəmə gəlməsi də bu təsirin miqyasını göstərir. Bu səbəbdən FETO təhlükəsi və onun əsl mahiyyəti Türk dövlətlərinə aydın və açıq şəkildə izah olunmalıdır.

Təəssüf ki, FETO Türkiyədə yenidən güclənir. Müxtəlif yollarla dövlət orqanlarına sızır, yüksək vəzifələrə qədər yüksəlirlər. Əsas taktikalardan biri “İslam birliyi” anlayışına daxil olaraq nüfuz qazanmaqdır. Bundan əlavə, qohumluq, dostluq və şəxsi maraqlar vasitəsilə öz adamlarını mühüm vəzifələrə yerləşdirirlər. Təşkilatın mərkəzi strukturları da yenidən aktivləşdirilib”.

Seyit Aydın bildirib ki, FETO üzvləri “səmimi etiraf” və “tövbə” kimi üsullardan təşkilatlarını qorumaq və özlərini xilas etmək məqsədilə sui-istifadə edirlər:

“Türkiyə Silahlı Qüvvələri və təhlükəsizlik orqanları FETO-ya qarşı müəyyən əməliyyatlar aparır. Lakin digər dövlət qurumlarında bu işlər yetərincə görülmür. Nəticədə FETO hələ də bir sıra sahələrdə təsirini saxlayır. Bu təhlükənin aradan qaldırılması üçün yalnız Türkiyə deyil, bütün Türk və İslam dünyası birlikdə hərəkət etməlidir.

Son illərdə Türk dövlətləri arasında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq artsa da, daha sistemli yanaşmalara ehtiyac var. Bu baxımdan, Türk Dövlətləri Təşkilatında təhlükəsizlik və təhdidlərə qarşı birgə hərbi vahid yaradılması faydalı olar. Eyni zamanda, Türkiyə Sülh Qüvvələri Azərbaycanda və digər bölgələrdə sabitliyin qorunmasında önəmli rol oynaya bilər”.

Sonda politoloq qeyd edib ki,  Qazaxıstan və Türkmənistan rəhbərlərinin sammitə qatılmaması geosiyasi amillərlə yanaşı, FETO-nun bu ölkələrdəki təsiri ilə də bağlıdır.

Bu isə Türk dünyasında ortaq təhlükəsizlik mexanizmlərinin yaradılmasını zəruri edir.

Şəbnəm Rəhimova

Gununsesi.info