Qəzzaya növbəti “xaç yürüşü” RAKURS

Fələstinlilərin köçürülməsinin arxasında nə dayanır?

Donald Tramp ABŞ-ın Qəzza zolağına “nəzarəti ələ keçirəcəyini” deyib, Misir, İordaniya və digər ölkələri mümkün qədər çox fələstinli qaçqını qəbul etməyə çağırıb. ABŞ prezidenti Donald Tramp qeyd edib ki, onun Qəzza zolağının ələ keçirilməsi və yenidən qurulması planına əsasən didərgin düşmüş iki milyon fələstinlinin geri qayıtmaq hüququ olmayacaq. Bu barədə o, Fox News-a müsahibəsində bildirib. Bir sözlə, fələstinlilərin öz evlərinə qayıda biləcəkləri sualına ABŞ lideri mənfi cavab verib. "Xeyr, onlar geri qayıtmayacaqlar, çünki daha yaxşı mənzillərə sahib olacaqlar. Bununla demək istəyirəm ki, onların daimi yaşamaları üçün yerlər tikiləcək", - Tramp deyib.

O, Qəzza zolağının hazırda "yaşamaq üçün yararsız" olduğunu izah edib. Tramp bu yaxınlarda beynəlxalq ictimaiyyətin onun planını pisləməsinə baxmayaraq, “Qəzzanı almağa və ona sahib olmağa sadiq olduğunu” bildirmişdi. Xatırladaq ki, yanvarın 17-də İsrail və HƏMAS arasında atəşkəs sazişi imzalanıb. Və cəmi iki gün sonra ilk girov mübadiləsi baş verib. Razılaşmanın bir hissəsi olaraq, İsrail ömürlük həbs cəzasına məhkum edilmiş 250 fələstinli məhbus da daxil olmaqla 2000 fələstinli məhbusu azad edəcəyini vəd edib. Həmas isə 33 israilli girovu azad edəcəyinə söz verib.

Tramp kimi hədələyib?

Fələstin anklavının köçürülməsi halında ərəb dövlətləri Qəzza sakinlərini qəbul etməkdən imtina edərsə, Birləşmiş Ştatlar Misir və İordaniyaya yardımı kəsə bilər. Bu barədə bazar ertəsi ABŞ Prezidenti Donald Tramp Ağ Evdə jurnalistlərlə söhbətində bildirib. "Bəli, bəlkə. Asanlıqla. Niyə olmasın? “O, iki ölkə Qəzza zolağının əhalisini qəbul etməsə, Vaşinqtonun Misir və İordaniyaya milyardlarla dollar illik maliyyə yardımı göstərməkdən imtina edə biləcəyi ilə bağlı suala cavab verib. "Əgər onlar razı olmasalar, mən potensial olaraq yardım göstərməyəcəyəm", - Amerika lideri təkrarlayıb.

O, həmçinin İordaniya və digər ərəb ölkələrinin Qəzza zolağından fələstinliləri qəbul etməkdən imtina etməyəcəyinə əminliyini ifadə edib. “Mən həqiqətən düşünürəm ki, İordaniya Kralı II Abdullah fələstinliləri qəbul edəcək və mən hesab edirəm ki, digər ölkələr də onları qəbul edəcək. "Onların yaxşı ürəkləri var" deyə president vurğulayıb. Misirin xarici işlər naziri Bədr Abdel Atti bazar ertəsi günü Vaşinqtonda ABŞ dövlət katibi Marko Rubio ilə danışıqlar aparıb. Onun qeyd etdiyi kimi, Yaxın Şərqdə sülh əldə oluna bilər, lakin bu, fələstinlilərin qanuni hüquqlarını, xüsusən də öz dövlətlərini qurmaq hüququnu təmin edəcək şərtlərlə baş verməlidir. İordaniya kralı II Abdullahın çərşənbə axşamı Tramp tərəfindən Ağ Evdə qəbul edilməsi planlaşdırılır.

Tramp üçün vaxt daralır

Donald Tramp politoloqları, analitikləri və bütün dünya ictimai rəyini məşğul etməkdə davam edir. Onun ABŞ-ın daxili və xarici siyasətindəki parlaq bəyanatları və qərarları artıq ictimaiyyətin başqa bir hissəsində böyük təşviş, qınaq, eləcə də heyranlıq və ümidlərə səbəb olub. Tramp Qrenlandiyanı ilhaq etməyə, Kanadanı ilhaq etməyə, Panama kanalını ABŞ-a qaytarmağa və nəhayət, Meksika ilə sərhəddə divarın tikintisini başa çatdırmağa hazırdır. Və təbii ki, tariflər, tariflər, tariflər... Artıq Çindən gətirilən mallara görə rüsumlar qaldırılıb və eyni aqibət Şimali Amerika Azad Ticarət Sazişində qonşuları da hədələyir. Avropalı tərəfdaşlar isə Amerika enerjisi, qidası və avtomobilləri üçün daha çox pul ayırmalı olacaqlar. Tramp beynəlxalq arenada tarif siyasətindən fəal şəkildə istifadə edir.

Əlbəttə, Rusiyada ən çox ABŞ prezidentinin Ukrayna ilə bağlı mövqeyi maraqlandırır. Bu məsələ ilə bağlı bəyanatlar silsiləsi kifayət qədər təvazökarlıqla başlayıb. Tramp 2020-ci il seçkilərindən sonra hakimiyyətdə olsaydı, Ukraynada heç vaxt silahlı münaqişə baş verməzdi. 2024-cü il noyabrın 5-də keçiriləcək seçkilərə yaxın bir vaxtda və inaqurasiyadan əvvəl səs-küylü bəyanat səsləndi: “24 saat ərzində Ukraynaya sülh və asayiş gətirəcəyəm”. Bir dəfə Ağ Evin Oval Ofisində o, bəyanatlarının əhatə dairəsini əhəmiyyətli dərəcədə nəzərdən keçirdi və köməkçilərinin məsləhətinə qulaq asaraq Keyt Kelloqu Ukrayna münaqişəsinin həlli üzrə nümayəndəsi təyin etdi və ona bunu həyata keçirmək üçün 100 gün vaxt verdi.

Amma zaman keçir, ictimaiyyət intizar içindədir... Onun hakimiyyətdə olduğu ilk həftələrdə ABŞ və Aİ-nin xarici siyasətindəki Ukrayna fəlakətini asanlıqla Cozef Baydenin komandasına yükləmək olardı. Doğrudan da, Demokratik administrasiya Ukrayna yolunda çoxlu səhvlərə yol verib. Lakin Cozef Bayden artıq unudulmaqdadır. Və çox yaxında ictimaiyyət soruşacaq: Ukrayna böhranının həlli istiqamətində həlledici addım haradadır?

Hələlik “Putinlə görüşmək və həlledici danışıqlar aparmaq” barədə qeyri-müəyyən vədlərdən başqa heç nə yoxdur. Telefon danışığı baş tutmaq üzrədir, görüşün tarixi və yeri bundan sonra olacaq. Macarıstan və Qazaxıstan mümkün Rusiya-Amerika sammiti üçün yer ayırmağa hazır görünür.

Moskva da öz növbəsində gələcək görüşün mümkünlüyünü müzakirə etməkdən çəkinmir. Eyni zamanda, Rusiya tərəfi gələcək danışıqların gündəmini təkcə Ukrayna ilə məhdudlaşdırmadığını açıq şəkildə bildirir. İki böyük dövlətin münasibətlərində yığılıb qalan bir çox başqa məsələlər var – Rusiya ilə ABŞ arasında münasibətlərdə dərin böhran vəziyyətini normal adlandırmaq olmaz. Amma görüş xatirinə nə Kremlə, nə də Ağ Evə görüş lazım deyil. İki böyük dövlətin liderləri dünya siyasətində böhran vəziyyətində bir araya gələndə dünya onlardan böhranın həlli istiqamətində təcili addımlar atmalarını, heç olmasa, aralarındakı münasibətlərdəki gərginliyi azaltmağa hazır olduqlarının bariz ifadəsini gözləyir.

Trampın problemləri də buradan başlayır. O, Kiyevə silah tədarükünə və maliyyə yardımına son qoyduğunu bəyan etməklə Ukrayna böhranını qəti və tez həll edə bilərdi. Amma Kiyevdə ali hakimiyyətin legitimliyi problemini həll etmək və bu məqsədlə, yeri gəlmişkən, Trampın Zelenskidən artıq tələb etdiyi, lakin hələlik uğur qazana bilməyən prezident seçkiləri keçirmək lazımdır.

Moskva qarşı tərəfə ən vacib şeyi təklif edir, Donbassda dərhal atəşkəs. Ancaq Kreml bununla kifayətlənmir, Rusiya tərəfinə Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin yeni silahlar və islahatların aparılacağı atəşkəsdən başqa bir şey yoxdur. Moskvanın düşünülmüş və zəmanətli (hüquqi və texniki cəhətdən) tammiqyaslı nizamlanmaya ehtiyacı var, o cümlədən Krım və Novorossiya sərhədlərinin Rusiyanın bir hissəsi kimi tanınması, Ukrayna üçün neytral status, Kiyevi NATO-ya qəbul etməkdən kollektiv Qərbin imtinası, Ukraynanın bütün əhalisi üçün insan hüquqlarının və demokratik azadlıqların təminatı. Nə Tramp, nə onun avropalı müttəfiqləri, nə də xüsusilə Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski indi buna hazır deyil. Baxmayaraq ki, sonuncunun legitimliyini təsdiqləmək də böyük problemdir.

Avropalı müttəfiqlər isə əksinə, Donald Trampdan Rusiyanı Brüsselin şərtləri ilə atəşkəsə məcbur etmək üçün ona təzyiq göstərmək üçün getdikcə daha çox öhdəliklər tələb edirlər. Üstəlik, Amerika prezidentinin komandasında “şahinlər” qanadı yaranıb. Eyni Keith Kellogg və Milli Təhlükəsizlik müşaviri Mayk Waltz öz himayədarlarını əmin edirlər ki, Moskvaya qarşı əlavə təzyiq rıçaqları hələ də mövcuddur. Buna görə də Tramp özünü Amerika xarici siyasətinin həm ənənəvi alətləri - kök və çubuqla eyni vaxtda manipulyasiya etmək kimi qeyri-müəyyən mövqedə tapır.

Çubuq məsələsinə gəlincə, bu, Moskva ilə münasibətlərdə ən az təsirli vasitədir. Təbii ki, iqtisadi sanksiyaların daha da sərtləşdirilməsi mümkündür. Amma əvvəlki təcrübə göstərdi ki, Rusiya enerji ixracından asılılıq baryerini artıq keçib. Rusiya hökuməti və siyasi rəhbərliyi neft və qaz tədarükünün istiqamətlərini şaxələndirməyə nail olub. Əgər amerikalı ekspertlər istəsələr Moskva üçün müxtəlif növ güzəştlərin və indulgensiyaların bütün spektrini formalaşdıra bilərlər. Yeganə sual bunun müqabilində nə istədikləridir. Rusiya Ukrayna nizamlanması üzrə bütün mümkün danışıqlarda artıq ehtiyat (ifrat) mövqe tutub və bu mövqe hələ 2021-ci ilin dekabrında Cenevrədə Amerika nümayəndələrinə təqdim edilən Rusiya və ABŞ arasında qarşılıqlı təhlükəsizlik zəmanətləri haqqında sənəd layihəsində öz əksini tapıb. Bu mövqeyə bir daha Vladimir Putin 2024-cü il iyunun 14-də aydınlıq gətirib.

Trampın indi bu elementar real şərtləri qəbul etmək və Ukrayna ətrafındakı ziddiyyətlərin Qordi düyününü kəsmək üçün unikal fürsəti var. Təbii ki, bu, istər-istəməz reputasiya itkiləri ilə nəticələnəcək, çünki Trampın bütün dünyadakı rəqibləri onun demokratiya işinə “xəyanətindən” danışacaqlar. Ancaq hər şeyi sələfi Cozef Baydenin üzərinə atmaq fürsəti pəncərəsi hələ bağlanmayıb.

V.VƏLİYEV