Qonşudan gələn inqilab qoxusu: ruhanilərin yarım əsrlik hakimiyyəti sona çatır?

Bir neçə il əvvəl də, indi də hiss olunur ki, xalq nə keçmiş Amerika imperializminə, nə də monarxiyaya qayıtmaq istəyir

İrandakı etirazlar ölkənin getdikcə daha çox bölgəsinə yayılır və görünür, tədricən inqilaba çevrilir. Həqiqətən də, bu cür qiymətləndirmələr indi politoloqların və siyasi müşahidəçilərin təhlillərində geniş yayılıb. Baxmayaraq ki, bir çoxları əvvəlcə son hadisələrə şübhə ilə yanaşırdılar və bir neçə il əvvəl İranda baş verən böyük etirazları misal gətirirdilər. Hətta bir çoxları o zaman ciddi hadisələrin baş verəcəyini düşünürdülər, lakin bu gözləntilər doğrulmadı.

İndi də İran ruhanilərinin yarım əsrlik hakimiyyətinin nəhayət sona çatdığı qənaətinə gəlmək çox çətindir. Gələcək inkişafları gözləməli olacağıq. Baxmayaraq ki, mövcud etirazları qızışdıran daxili amillərlə yanaşı, geosiyasi amillər də var: aydındır ki, təkcə qonşu İsrail deyil, həm də Vaşinqton bu inkişafları diqqətlə izləyir və məsələ təkcə bu da deyil. ABŞ açıq şəkildə bildirib ki, İran hakimiyyəti etirazları qəddar güclə yatırmağa başlasa, Vaşinqton müvafiq tədbirlər görəcək: məhz buna görə bəzi analitiklər İranın ikinci Venesuelaya çevrilə biləcəyini iddia edirlər...

Lakin İrandakı siyasi iğtişaşların müəyyən aspektləri bizi nəinki təəccübləndirir, hətta narahat edir: etirazların institusional tərəfini qaçırırıq. Bu, təbiətcə kortəbii görünür. Proseslərin arxasında hansı siyasi vektorların dayandığı, onların hər hansı konkret siyasi tələblərinin olub-olmadığı və ya hətta etiraz komitələrinin olub-olmadığı məlum deyil.

Düzünü desəm, bütün bunlar bizi çox narahat edir, çünki kortəbii etirazların güclü tərəflərindən əlavə, çox həssas aspektləri də ola bilir. Baxmayaraq ki, bir neçə il əvvəl qonşu Ermənistanda da oxşar hadisələri müşahidə etmişdik. O vaxtlar bu siyasi teatrda "çantalı adam"dan, yəni Paşinyandan başqa heç kimin olmadığı görünürdü. Buna baxmayaraq, biz inanırıq ki, İran siyasi fəalları bütün bu prosesin institusional aspektlərini də nəzərə almalıdırlar...

Başqa mülahizələr də var. Birincisi, bu proseslərin dönməz hala gəlməsi üçün ölkənin siyasi və hərbi elitasında, xüsusən də ruhanilər arasında parçalanma baş verməlidir. Biz bunu hələ görmürük.

İkincisi, cənublu soydaşlarımız hələ lazımi aktivlik göstərmirlər, baxmayaraq ki, İran daim Təbrizin ayağa qalxmayacağı təqdirdə heç nə olmayacağını qeyd edir.

Biz inanırıq ki, Təbrizin passivliyinin psixoloji aspektləri də var: hazırda İranın dini və siyasi liderləri bizim cənublu türklərimizdir. Lakin burada ciddi düşünməyə əsas verə biləcək bəzi maraqlı məqamlar da var: Prezident Pezeşkian faktiki olaraq etirazçıların tərəfini tutur. Ruhani lider Xameneiyə gəldikdə isə, onun İran türkü olmasında hər hansı bir fayda varmı? Axı o yalnız fanatik irançı deyil, həm də faktiki olaraq anti-türkçüdür. Buna görə də, sanki Təbriz yenidən qalın "duman"la örtülüb. Bəs şübhələri aradan qaldırmağın vaxtı çatmayıbmı?

İrandakı proseslərin geosiyasi aspektlərinə gəldikdə, onlara münasibət, yumşaq desək, ikimənalıdır: bəzi analitiklər iddia edirlər ki, onlar prosesi sürətləndirirlər, digərləri isə əksinə, yavaşlatdıqlarına inanırlar. Bir neçə il əvvəl, İranda siyasi ehtiraslar yenidən qızışdığı bir vaxtda Vaşinqton tələsik İranın keçmiş şahının oğlu Pəhləvini siyasi səhnəyə gətirdi. Keçmiş şahın oğlu dəfələrlə şəxsi siyasi gündəliyinin olmadığını, sadəcə xalqına kömək etmək istədiyini bildirib. Lakin hiss olunur ki, yumşaq desək, onun dəstəyinə və köməyinə İranda heç ehtiyac yoxdur.

Bir neçə il əvvəl də, indi də hiss olunur ki, xalq nə keçmiş Amerika imperializminə, nə də monarxiyaya qayıtmaq istəyir. Bütün bunlar həqiqətənmi xarici geosiyasi strateqlər tərəfindən nəzərə alınmır? Axı, hazırda 21-ci əsrdir və təkcə monarxiyaların deyil, həm də imperializmin mürəkkəb formalarının dövrü keçmişdə qalıb...

Müəllif: Hüseynbala Səlimov

Mənbə: "Zerkalo.az"