Qurbağa gölü ​​​​​​​ Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi Ülviyyə İmanovadır. Müsahibimizlə məşhur fransız rəssamı Klod Monenin "Qurbağa gölü" əsərindən danışmışıq.

İmpressionizm cərəyanının əsas yaradıcılarından biri hesab olunan Klod Mone 14 noyabr 1840-cı ildə Parisdə anadan olub. Uşaqlıq illərinin böyük hissəsi Havr şəhərində keçirib. Mone ilk vaxtlar karikatura çəkməklə məşğul olub. Mone yaradıcılığında əsas məqsəd təbiətdə işığın və rənglərin dəyişkənliyini göstərmək idi. O, rəsmlərini çox vaxt açıq havada çəkir və günün müxtəlif vaxtlarında işığın yaratdığı təsirləri müşahidə edərək kətana köçürürdü. Onun əsərlərində fırça vuruşları sərbəst və sürətli olur, rənglər isə parlaq və təmiz şəkildə istifadə edilir. Rəssamın bu yanaşması sonradan impressionizm üslubunun əsas prinsiplərindən biri kimi qəbul olunub.

- "Qurbağa gölü" əsərinin yaranma tarixçəsi haqqında hansı məqamlar məlumdur?

- Klod Mone 1869-cu il sentyabrın 25-də rəssam dostu Fridrix Bazelə yazdığı məktubda belə qeyd edirdi: "Mənim bir arzum var - "Qurbağa gölü" mövzusunda bir rəsm əsəri yaratmaq. Bu mövzu ilə bağlı artıq bir neçə uğursuz və yalnız ilkin eskiz xarakteri daşıyan kiçik sürətli qaralamalar etmişəm, lakin hələlik bu ideya yalnız bir arzu və ya xəyal olaraq qalır". Mone məktubda daha sonra əlavə edir ki, məşhur fransız impressionist rəssamı Ogüst Renuar da eyni mövzuda bir rəsm əsəri yaratmaq niyyətindədir.

Həmin dövrdə Mone və Renuar arasında çox yaxın dostluq və yaradıcılıq münasibətləri mövcud idi. Onlar tez-tez birlikdə işləyir, eyni mənzərələri fərqli bədii baxışla kətana köçürürdülər.

"Qurbağa gölü" əsəri və London Milli Qalereyasında saxlanılan digər bir əsər - "Qurbağa gölündə çimənlər" çox güman ki, Klod Monenin məktubunda qeyd etdiyi eskizlərə aiddir. Bundan əlavə, daha böyük ölçülü bir rəsm əsərinin də mövcud olduğu məlumdur. Lakin bu əsər hazırda itmiş hesab olunur.

- Tabloda təsvir olunan göl haradadır?

- Rəsm əsərində Sena çayı üzərində yerləşən məşhur istirahət məkanlarından biri - "Çiçək adası" təsvir olunub. Bu kiçik ada eyni zamanda "Kamamber" adı ilə də tanınırdı və öz formasına görə bu adı almışdı. Rəssam əsərdə həmin adaya aparan taxta keçidi və ya körpünü də təsvir edib. Bu keçid "Qurbağa gölü" adlı üzən restoran və qayıq kirayəsi məntəqəsinə bağlanırdı. Həmin məkan Sena çayı sahilində yerləşən Kroassi qəsəbəsində fəaliyyət göstərirdi və XIX əsrdə Paris əhalisinin ən məşhur istirahət və əyləncə yerlərindən biri idi.

Rəssam bu mənzərəni işləyərkən onu başqa bir məşhur fransız impressionist rəssamı Ogüst Renuar müşayiət edirdi. Renuar də eyni vaxtda və eyni məkanda dayanaraq həmin mənzərəni öz kətanında təsvir edib.

- Əsərin kompozisiyası necədir?

- Burada istifadə olunan geniş, sərbəst və qurucu fırça vuruşları açıq şəkildə onun bir eskiz xarakterli rəsm olduğunu göstərir. Fırça izləri sürətli və spontan şəkildə çəkilib və bu xüsusiyyətlər əsərin ilkin yaradıcılıq mərhələsinə aid olduğunu nümayiş etdirir. Halbuki həmin dövrdə Mone sərgilər üçün hazırladığı rəsm əsərlərində adətən daha incə və daha dəqiq işlənmiş boya qatları yaratmağa çalışırdı.

"Qurbağa gölü" XIX əsrdə orta təbəqəyə məxsus insanların çox sevdiyi və tez-tez üz tutduğu məşhur istirahət məkanı idi. Bu məkan hamam və spa xidmətləri göstərən sahədən, qayıq kirayəsi və qayıq gəzintisi təşkil edən müəssisədən, eləcə də su üzərində yerləşən üzən kafe və restoranlardan ibarət kompleks şəklində fəaliyyət göstərirdi. Bu istirahət mərkəzinə Parisdən qatarla asanlıqla çatmaq mümkün olduğundan paytaxt sakinləri üçün çox əlverişli istirahət məkanı sayılırdı. Hətta bir dəfə bu məkana Fransa imperatoru III Napoleon həyat yoldaşı və oğlu ilə birlikdə səfər etmişdi. Bu cür diqqət və ziyarətlər nəticəsində "Qurbağa gölü" dövrün məşhur əyləncə və istirahət mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. Məhz buna görə də impressionist rəssamlar Klod Mone və Ogüst Renuar bu məkanı təsvir etməyi əlverişli sayır, belə səhnələrin əksinin satış baxımından uğurlu olacağına ümid edirdilər.

- Rəng həlli haqqında nə deyə bilərsiniz?

- "Qurbağa gölü" əsərində rəng həlli impressionizm üslubunun əsas xüsusiyyətlərini aydın şəkildə nümayiş etdirir. Tablo yağlı boya ilə kətan üzərində işlənib və ölçüləri 74,6 sm ? 99,7 sm təşkil edir. Rəssam bu əsərdə təbiətin işıq və rəng dəyişmələrini göstərmək məqsədilə parlaq və canlı rəng çalarlarından istifadə edib. Əsərin ümumi koloriti əsasən mavi, yaşıl və qəhvəyi tonların harmoniyasına əsaslanır və bu rənglər Sena çayının su səthi, ətrafdakı ağaclar və taxta körpülərin təsviri vasitəsilə kompozisiyada vahid rəng mühiti yaradır. Əsərdə suyun təsviri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Mone suyun üzərində yaranan işıq əkslərini göstərmək üçün müxtəlif mavi və yaşıl çalarları bir-biri ilə qarışdıraraq tətbiq edib. Bu rənglər bəzən açıq və parlaq, bəzən isə daha tünd tonlarda işlənərək suyun hərəkətini və dalğalanmasını vizual şəkildə hiss etdirməyə kömək edir. Rəssam suyun səthində qayıqların və ətraf mühitin əksini göstərmək üçün qısa və sərbəst fırça vuruşlarından bəhrələnib, bununla da rənglərin vibrasiyasını və işıq effektini daha canlı təqdim edib. Kompozisiyada ağacların və sahil zolağının təsvirində yaşıl rəngin müxtəlif tonları üstünlük təşkil edir. Bu yaşıl tonlar bəzən sarımtıl və ya tünd çalarlarla zənginləşdirilərək təbiətin günəş işığında dəyişən rənglərini ifadə edir. Ağacların kölgəli hissələrində isə daha tünd yaşıl və qəhvəyi tonlardan istifadə olunub. İnsan fiqurları və qayıqların təsvirində istifadə olunan qırmızı, narıncı və tünd rəngli vurğular kompozisiyada rəng balansını gücləndirir və tamaşaçının diqqətini müəyyən nöqtələrə yönəldir. Bu kiçik rəng vurğuları ümumi mavi-yaşıl fon üzərində kontrast yaradaraq səhnəyə canlılıq və dinamika əlavə edir. Ümumilikdə Mone bu əsərdə rənglərdən yalnız obyektlərin təbii rəngi kimi deyil, həm də işığın və atmosferin təsirini göstərən əsas bədii vasitə kimi istifadə edib. Onun tətbiq etdiyi parlaq, təmiz və sərbəst şəkildə yanaşı qoyulmuş rəng ləkələri impressionizm üslubunun əsas prinsipini - təbiətdəki ani işıq və rəng təsirinin birbaşa müşahidə əsasında təsvirini uğurla ifadə edir.

- Klod Mone və Ogüst Renuarın  eyni mövzuda çəkdiləri rəsm əsərləri hansı oxşar və fərqli cəhətlərə malikdir?

- Qeyd etdiyimiz kimi, Klod Mone və Ogüst Renuar Qurbağa gölü mövzusunda eyni zamanda və eyni məkanda rəsm əsərləri yaradıblar. Bu iki əsər impressionizm üslubunun inkişafında mühüm rol oynayan nümunələr hesab olunur və onların arasında həm oxşar, həm də fərqli bədii xüsusiyyətlər müşahidə edilir.

Hər iki rəssamın əsərlərində ilk növbədə mövzu və kompozisiya baxımından böyük yaxınlıq nəzərə çarpır. Əsas kompozisiya elementi kimi su səthi, qayıqlar və istirahət edən insanlar görünür. Rəssamlar həmin məkanı canlı və dinamik sosial mühit kimi təqdim etmiş, insanların istirahət və əyləncə anlarını gündəlik həyat səhnəsi kimi təsvir ediblər. Digər oxşarlıq onların istifadə etdiyi impressionist texnika və açıq havada işləmə üsulu ilə bağlıdır. Hər iki rəssam təbiətin işıq və rəng dəyişmələrini göstərmək üçün sürətli və sərbəst fırça vuruşlarından istifadə edib. Bu üsul sayəsində suyun üzərindəki işıq əksləri, ağacların kölgəsi və günəş şüalarının yaratdığı rəng dəyişmələri əsərlərdə canlı şəkildə əks olunur. Həm Mone, həm də Renuar üçün əsas məqsəd real mənzərənin dəqiq akademik təsviri deyil, ani vizual təəssüratın və atmosferin ifadəsi olub.

Buna baxmayaraq, hər iki rəssamın əsərləri arasında bədii yanaşma və rəng istifadəsi baxımından mühüm fərqlər də mövcuddur. Monenin əsərində diqqət daha çox təbiət mühitinə və işığın su üzərində yaratdığı təsirlərə yönəldilib. O, kompozisiyada suyun hərəkətini, işıq əkslərini və atmosfer dəyişmələrini göstərmək üçün mavi və yaşıl tonların müxtəlif çalarlarından geniş istifadə edib. Bu səbəbdən Monenin əsərində mənzərə elementi daha dominant görünür və insan fiqurları ümumi mühitin bir hissəsi kimi təqdim olunur.

Renuarın eyni mövzuda çəkdiyi əsərdə isə diqqət daha çox insan fiqurlarına və sosial həyatın canlı təsvirinə yönəlib. Onun tablolarında insanlar daha aydın və ifadəli şəkildə təsvir olunur, fiqurların hərəkəti və qarşılıqlı münasibətləri daha çox vurğulanır. Rəng həllində də fərq hiss olunur: Renuar daha isti və parlaq rənglərdən, xüsusilə qırmızı, narıncı və sarı tonlardan istifadə etməklə səhnəyə daha şən və dekorativ atmosfer qazandırır.

Digər bir fərq fırça texnikasında müşahidə edilir. Monenin fırça vuruşları daha sərbəst və parçalanmışdır, bu isə suyun və işığın titrəyişini göstərmək məqsədi daşıyır. Renuarın fırça işlənməsi isə nisbətən daha yumşaq və formaları daha aydın şəkildə müəyyən edən xarakterə malikdir. Bu xüsusiyyət Renuarın insan fiqurlarını daha plastiki və canlı göstərməsinə imkan verir.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- "Qurbağa gölü" əsəri ilk növbədə tamaşaçıda canlı və hərəkətli bir təbiət mənzərəsi təsiri yaradır. Əsərə baxarkən sanki Sena çayı sahilində yerləşən həmin istirahət məkanının səs-küylü və eyni zamanda rahat atmosferi hiss olunur. Rəssamın işıq və rəng vasitəsilə yaratdığı mühit tamaşaçıya elə təsir bağışlayır ki, insan özünü həmin məkanda - suyun üzərində hərəkət edən qayıqların, ağacların kölgəsinin və insanların istirahət etdiyi canlı mühitin içində hiss edir. Bu xüsusiyyət əsərin emosional təsir gücünü daha da artırır. Fikrimcə, əsərin ən təsirli tərəfi onun təbiətin ani bir anını çox səmimi və təbii şəkildə təqdim etməsidir. Rəssam burada mükəmməl akademik dəqiqlik yaratmağa çalışmaqdan daha çox, gördüyü mənzərənin ümumi təsirini və atmosferini göstərməyə üstünlük verir. Bu yanaşma əsərə xüsusi canlılıq qazandırır və onu adi bir mənzərə təsvirindən daha çox, gündəlik həyatın hisslərini əks etdirən bədii səhnəyə çevirir. Eyni zamanda əsərdə insanların istirahət etməsi, qayıqlarla gəzintiyə çıxması və təbiət qoynunda vaxt keçirməsi XIX əsr Fransa cəmiyyətinin sosial həyatını da dolayısı ilə göstərir. Bu mənzərə insanın təbiətlə əlaqəsini və gündəlik həyatın sadə, lakin dəyərli anlarını xatırladır. Mənə görə, bu əsər yalnız bir mənzərə təsviri deyil, həm də insan həyatının sakit və xoş anlarının bədii ifadəsidir. Ümumilikdə bu tablo tamaşaçıda sakitlik, yüngüllük və azadlıq hissi yaradır. Əsərin rənglərinin canlılığı və fırça vuruşlarının sərbəstliyi mənə görə rəssamın təbiətə olan heyranlığını və həmin anın gözəlliyini qorumaq istəyini göstərir. Buna görə də "Qurbağa gölü" əsəri mənim üçün sadəcə impressionizm nümunəsi deyil, həm də təbiətin və insan həyatının harmoniyasını əks etdirən çox təsirli və poetik bir sənət əsəridir.

Aytac SAHƏD