Ramazan Qafarlı: “Dədə Qorqud” dastanının son onilliklərdə tədqiqi artıq klassik filologiya məhdudlaşmır MÜSAHİBƏ

Bakı, 8 oktyabr, Tatyana İvanayeva, AZƏRTAC

Qədim dastanı müasir insana daha canlı və yaxın edən amil nədən ibarətdir? Yüzilliklər öncə yazılan kitabın hələ də qəlblərə sirayət etməsi və insanı düşündürməsi nə ilə bağlıdır? AZƏRTAC professor Ramazan Qafarlı ilə söhbət əsnasında “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının elmi və mədəni kontekstdə çoxqatlı strukturu və müasir əhəmiyyətini nəzərdən keçirməyə davam edir.

- Son onilliklərdə humanitar elmlər sürətlə inkişaf edir. Hansı müasir üsullar “Kitabi-Dədə Qorqud”un məzmununu daha dərindən dərk etməyə kömək edir?

- Müasir metodlar və yanaşmalar olduqca müxtəlifdir. Son onilliklərdə humanitar elmlərin sürətli inkişafı bu mətnləri daha dərindən və hərtərəfli öyrənməyə imkan verir. Əsas üsullar və yanaşmalar aşağıdakılardır:

- Filoloji və tənqidi redaktə üsulları;

- Rəqəmsal humanitar elmlər və kompüter texnologiyaları;

- Folklorşünaslıq və müqayisəli yanaşmalar;

- Sinergetik və sistemli modelləşdirmə;

- Psixoloji və antropoloji yanaşmalar;

- Multimedia və elmin populyarlaşdırılması.

Göründüyü kimi, müasir metodlar “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının təkcə povest və linqvistik təbəqələrini deyil, həm də mifoloji, sosial, psixoloji, semiotik, sistem strukturlarını üzə çıxarmağa imkan verir. Rəqəmsal texnologiyalar, sinergetik modellər və fənlərarası yanaşmalar sayəsində epos təhlil və vizuallaşdırma üçün daha əlçatan olan çoxqatlı elmi obyektə çevrilir.

Son onilliklərdə “Dədə Qorqud” eposuna dair tədqiqatlar artıq klassik filologiya ilə məhdudlaşmır. Müasir humanitar elmlərin inkişafı daha dərin və çoxşaxəli yanaşmaya imkan verib. Ənənəvi tənqidi redaktə və filologiya metodları fundamental olaraq qalır: tədqiqatçılar əlyazmaların müqayisəsini aparır, nüsxələr arasındakı fərqləri təhlil edir və mətnin orijinal formasını yenidən qurmağa çalışırlar. Bu yanaşma eposun dilini, sintaksisini, lüğət tərkibini, struktur xüsusiyyətlərini hərtərəfli öyrənməyə imkan verir.

Rəqəmsal humanitar elmlərin istifadəsi də yeni imkanlar açır: personajlar, süjet xətləri və motivlər rəqəmsal korpusda indeksləşdirilir, statistik və semantik təhlil aparılır. Bu, süjet xəritələrinin qurulmasına, motivlərin vizual müqayisəsinə, eposun çoxqatlı strukturunu daha yaxşı başa düşməyə imkan verir.

Folklorşünaslıq və müqayisəli üsullar eposu daha geniş mədəni kontekstdə görməyə kömək edir. Digər türk xalqlarının folkloru ilə müqayisələr Azərbaycan coğrafiyasının və sosial mühitinin özünəməxsus izlərini təhlil etməklə yanaşı, ortaq türk motivlərini və qəhrəmanlıq modellərini müəyyən etməyə imkan verir.

Sinergetik və sistemli modelləşdirmə eposun strukturunu hərtərəfli öyrənməyə imkan verir: xaos və kosmos, bifurkasiya nöqtələri, qeyri-xətti zaman və poetik yaddaş anlayışları vahid sistemin elementləri kimi ziddiyyətləri, qəhrəmanlıq seçimlərini, hadisələrin dinamikasını təhlil etməyə kömək edir.

Psixoloji və antropoloji tədqiqatlar personajların motivasiyalarını və insanların davranış modellərini üzə çıxarır. Psixoloji təhlil onların qərarlarını, sosial münasibətlərini və icma quruluşunu anlamağa kömək edir, etnopsixoloji xüsusiyyətləri aşkar edir.

Multimedia və populyarlaşdırma yanaşmaları eposun müasir təqdimatına öz töhfəsini verir. “Dədə Qorqud” dastanının kino, teatr və rəqəmsal platformalar üçün uyğunlaşdırılması mətni daha geniş auditoriya üçün əlçatan edir, elmi və populyar yanaşmaları birləşdirən interaktiv və vizual şərhlər yaradır.

Semiotik təhlil bu məsələdə xüsusi yer tutur: o, təsvirlərin, hadisələrin və süjetlərin dərin mənalarını açmağa, simvolik kodları deşifrə etməyə imkan verir.

Qeyri-səlis məntiq yanaşması obrazların ambivalent və paradoksal mətn strukturlarını araşdırmağa, mürəkkəb və çoxmənalı qarşılıqlı əlaqəni üzə çıxarmağa imkan yaradır.

Arxetipik təhlil qəhrəmanlarla mifoloji obrazların kollektiv qeyri-şüuri və mədəni yaddaşla əlaqəsini ortaya qoyur, ümumbəşəri motivləri və xarakter tipologiyalarını nümayiş etdirir.

Nəhayət, mifoloji-folklor genetik təhlili motivlərin, obrazların və süjetlərin mənşəyini öyrənir, folklor təbəqələrinin inkişafını və onların genetik əlaqələrini izləyir ki, bu da eposun tarixi-mədəni kontekstdə daha dərindən dərk edilməsinə kömək edir.

- Sizcə, populyarlaşdırmanın hansı formaları daha perspektivlidir?

- “Dədə Qorqud” dastanının populyarlaşdırılmasının çox perspektivli formaları var. Populyarlaşdırmanı sadəcə olaraq eposdan bəhs etməklə məhdudlaşdırmamaq, onun ruhunu, mənasını, mədəni kodlarını qoruyub saxlamaq, daha geniş auditoriyaya çatdırmaq vacibdir. Bu baxımdan aşağıdakı sahələr xüsusilə diqqətəlayiqdir:

Rəqəmsal və interaktiv platformalar. Rəqəmsal texnologiyalar dastanı interaktiv və tədris formatında təqdim etməyə imkan verir. Virtual oyunlar, vizual romanlar, interaktiv xəritələr və animasiyalar vasitəsilə istifadəçilər süjeti izləməklə yanaşı, həm də onun gedişatına təsir edərək, onu yol boyu öyrənə bilərlər. Bu yanaşma xüsusilə gənc nəsillər və texnologiyanı bilən auditoriya üçün cəlbedicidir.

Film və animasiya adaptasiyaları. Kino və animasiya vasitəsilə eposun dramatik potensialını vizual və emosional olaraq təqdim etmək olar. Keyfiyyətli ssenarilər və peşəkar rejissorluq əsərin mifoloji, arxetipik və semiotik qatlarını daha geniş auditoriyaya çatdırmağa imkan verir. Ekranlaşdırma da eposun beynəlxalq səviyyədə tanınması üçün vacibdir.

Teatr və səhnə əsərləri. Teatr formatı eposun qəhrəmanlıq mövzularını, ailə və sosial dəyərlərini canlı formada çatdırır. Aktyorluq və dramatik şərh eposu həm mədəni, həm də maarifləndirici təsir vasitəsinə çevirir.

Təhsil və elmi-populyar təqdimat. Eposun məktəb və universitet kurrikulumlarına daxil edilməsi, təhlil və şərhlərlə elmi-populyar nəşrlərin çap olunması əsərin daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına kömək edir. Annotasiyalar, müqayisəli tədqiqatlar, qrafik və vizual modellər mürəkkəb süjet və personajlar sistemini daha başadüşülən edir.

Sosial şəbəkələr və internet folkloru. Mikroplatformalar, qısa videolar və audiohekayələr gənc auditoriyanı cəlb etmək üçün sürətli və effektiv üsullardır. Bununla belə, mətndə dərinliyi qorumaq vacibdir: materiallar təkcə əyləndirməməli, həm də mədəni və tarixi konteksti izah etməlidir.

Ən perspektivli yanaşma vizual, audio və interaktiv elementləri birləşdirən çoxplatformalı, interaktiv və mədəniyönümlü çatdırılmadır. Maarifləndirici və əyləncəli məqsədlərin birləşməsi eposun canlı, dinamik və çoxqatlı mədəni irs kimi təqdim olunmasına imkan verir, onun həm yerli, həm də beynəlxalq səviyyədə tanınmasını təmin edir.

- Siz həyatınızın əhəmiyyətli bir hissəsini bu mövzuya həsr etmisiniz. “Kitabi-Dədə Qorqud”un öyrənilməsinə və ya populyarlaşmasına verdiyiniz töhfələrdən hansını ən mühüm hesab edirsiniz?

- Şəxsi töhfənizin və elmi işinizin əhəmiyyətini müəyyən etmək sizin ixtiyarınızdadır. Bəli, mən həyatımın böyük bir hissəsini “Kitabi-Dədə Qorqud”u öyrənməyə həsr etmişəm. Bu, mənim üçün təkcə elmi və akademik vəzifə deyil, həm də mədəni missiyadır - milli irsimizi qorumaq və gələcək nəsillərə ötürməkdir.

Ən əhəmiyyətli töhfələrimi üç əsas sahədə müəyyən etmək olar:

Birincisi, akademik tədqiqat və sistemləşdirmə. “Kitabi-Dədə Qorqud”un çağdaş tədqiqi və elmi şərhi sahəsində apardığım tədqiqatlar mənə eposun süjet, obraz və motivlərini semantik, mifoloji və arxetipik laylar üzrə strukturlaşdırmağa, qeyri-xətti zaman və poetik yaddaş aspektlərini təhlil etməyə imkan verib. Bu, mənə eposu təkcə bədii mətn kimi deyil, həm də çoxqatlı mədəni və simvolik sistem kimi dərk etməyə şərait yaradıb.

İkincisi, interpretasiya və yayılmadır. Tədqiqatlarımın nəticələrini tərcümələr, şərhli nəşrlər və məşhur elmi təqdimatlar, xüsusən də rəhbərlik etdiyim “Dədə Qorqud” jurnalı vasitəsilə daha geniş auditoriyaya çatdırmağa çalışıram. Bu, həm alim oxucular, həm də gənc nəsil tərəfindən eposun anlaşılmasını asanlaşdırır, milli mədəniyyətin beynəlxalq aləmdə tanınmasına töhfə verir.

Üçüncüsü, multimedia və vizual layihələrdir. “Dədə Qorqud”un vizual və interaktiv təqdimatı üçün hazırlanmış maketlər, diaqramlar, sinerji xəritələr, rəqəmsal platformalar mürəkkəb süjet və təsvirlər sistemini tamaşaçılara əlçatan və cəlbedici şəkildə çatdırmağa imkan verir. Bu, eposun təhsil və mədəniyyət obyektinə çevrilməsində mühüm addımdır.

Nəhayət, mənim üçün ən mühüm və önəmli töhfə “Kitabi-Dədə Qorqud”un mədəni, elmi, maarifləndirici dəyərlərinin qorunub saxlanılması və daha geniş oxucu kütləsinə çatdırılmasıdır. Bu, eposun həm tarixi abidə qismində, həm də canlı, dinamik mədəniyyət elementi kimi qorunub saxlanmasını təmin edir.