“Regionlarda gənc müəllimlərin uzunmüddətli qalma faizi hələ də aşağıdır“ EKSPERT FİKRİ

“Regionlarda müəllim çatışmazlığı və ixtisas uyğunluğu problemi uzun illərdir Azərbaycanın təhsil sistemində davam edən struktur boşluqlardan biridir. Bu məsələ yalnız kadr təminatı ilə bağlı texniki çətinlik deyil, həm də sosial bərabərliyin, təhsil keyfiyyətinin və regional inkişafın əsas göstəricisidir. Müəllim çatışmazlığı təhsil bərabərsizliyini dərinləşdirir, ixtisas uyğunluğu isə tədris keyfiyyətinə bilavasitə təsir göstərir. Son illərdə Elm və Təhsil Nazirliyi bu istiqamətdə mühüm addımlar ataraq həm normativ, həm təşkilati, həm də institusional səviyyədə müsbət dəyişikliklərə imza atıb. Nazirliyin apardığı islahatlar nəticəsində regionlarda müəllim kadrlarının təminatı nisbətən sabitləşib, amma problem tam həllini tapmayıb”. Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında təhsil eksperti Kamran Əsədov deyib.

Ekspert bildirib ki, 2024-cü ilin statistik məlumatlarına əsasən, ümumi təhsil müəssisələrində 160 minə yaxın müəllim fəaliyyət göstərir və onların təxminən 35 faizi regionlarda çalışır: “Bu göstərici əvvəlki illərlə müqayisədə artım dinamikası göstərsə də, hələ də bəzi rayonlarda, xüsusən dağlıq və ucqar ərazilərdə müəllim çatışmazlığı 15–20 faiz səviyyəsində qalmaqdadır. Məsələn, Lerik, Yardımlı və Qrız bölgələrində riyaziyyat, fizika və ingilis dili fənləri üzrə vakansiyaların illərlə dolmadığı müşahidə olunur. Bunun əsas səbəblərindən biri, pedaqoji ixtisaslı gənclərin şəhərlərdə qalmaq meyli və regionlarda sosial təminatın aşağı olmasıdır. Bu, həm də əmək bazarının balanssızlığını göstərir. Ali təhsil müəssisələrində müəllim hazırlığı planlaşdırılarkən regional tələbat nəzərə alınmadığı üçün bəzi ixtisaslarda artıqlıq, bəzilərində isə ciddi çatışmazlıq yaranır.

Azərbaycan Respublikasının Təhsil haqqında Qanununun 31-ci maddəsində qeyd olunur ki, “dövlət ümumi təhsil müəssisələrini ixtisaslı pedaqoji kadrlarla təmin etməyə və bu məqsədlə müvafiq sosial müdafiə tədbirlərini həyata keçirməyə borcludur.” Bu müddəa qanunverici səviyyədə dövlətin məsuliyyətini müəyyən etsə də, onun icrasında müəyyən fasilələr yaranmışdı. Lakin 2022-ci ildən sonra Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən qəbul edilən yeni yanaşmalar – sertifikasiya, müəllimlərin işə qəbulu müsabiqəsinin şəffaflaşdırılması və regionlara yönəlik əlavə stimullar – bu maddənin real icrasına mühüm təkan verib. Məsələn, regionlarda çalışan müəllimlər üçün 2023-cü ildən etibarən 40 faizədək əlavə əməkhaqqı tətbiq edilməsi, gənc mütəxəssislərin kənd məktəblərinə cəlb olunmasında dönüş yaradıb.

Nazirliyin təşəbbüsü ilə həyata keçirilən bu tədbirlər nəticəsində son iki ildə regionlara gedən gənc müəllimlərin sayı 17 faiz artıb. Əgər 2021-ci ildə MİQ vasitəsilə regionlara təyin olunan müəllimlərin sayı 4 200 idisə, 2024-cü ildə bu rəqəm 4 900-ə yüksəlib. Bu, struktur səviyyəsində mühüm göstəricidir və idarəetmədə planlı yanaşmanın formalaşdığını təsdiqləyir. Bununla yanaşı, ixtisas uyğunluğu məsələsində də müəyyən irəliləyiş müşahidə olunur. 2019-cu ildə ixtisasdankənar dərs deyən müəllimlərin payı 14 faiz olduğu halda, 2024-cü ilin sonunda bu rəqəm 9 faizə qədər azalıb. Bu göstərici hələ Avropa təhsil sistemləri ilə müqayisədə aşağı səviyyədə olsa da, pozitiv dinamika Azərbaycanın təhsil siyasətinin effektivliyini göstərir.

Müqayisə üçün qeyd etmək lazımdır ki, Estoniyada və Finlandiyada kənd məktəblərində ixtisas uyğunluğu 97 faiz səviyyəsində təmin edilir. Bu ölkələrdə regionlara göndərilən müəllimlər üçün dövlət tərəfindən mənzil və sosial paketlər ayrılır, eyni zamanda müəllimlərin peşəkar inkişafına illik 1000 avrodan çox təqaüd verilir. Azərbaycan bu istiqamətdə artıq analoji mexanizmləri tətbiq etməyə başlayıb. “Müəllimlərin peşəkar inkişafı portalı”, regionlarda təşkil edilən təlimlər və distant kurslar, həmçinin müəllimlər üçün “sertifikasiya öncəsi hazırlıq proqramları” tədris keyfiyyətinin artımına səbəb olur. Nazirliyin bu təşəbbüsləri həm təhsilin keyfiyyətini yüksəldir, həm də regionlar arasında kadr fərqini azaltmağa xidmət edir.

Bununla belə, bəzi çətinliklər qalmaqdadır. Regionlarda gənc müəllimlərin uzunmüddətli qalma faizi hələ də aşağıdır. Statistik göstəricilərə əsasən, bölgələrə təyin olunan gənc müəllimlərin 40 faizi ilk 3 il ərzində iş yerini dəyişir və əsasən paytaxta qayıdır. Bu tendensiya sosial şərait, mənzil problemi və tədris yükünün qeyri-bərabər bölgüsü ilə bağlıdır. Məsələn, eyni ixtisas üzrə şəhər müəllimi 12 saat dərs yükü ilə 900 manat maaş alırsa, regionda bu göstərici çox vaxt 6–8 saatla məhdudlaşır və gəlir fərqi iki dəfədən çox olur.

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, bu problemi həll etmək üçün yalnız maaş artımı kifayət etmir. Cənubi Koreya və Qazaxıstan kimi ölkələrdə region müəllimləri üçün “karyera pillələri” sistemi tətbiq olunur: müəllim regionda 3 il işlədikdən sonra avtomatik olaraq növbəti ixtisas dərəcəsinə keçid alır, elmi və inzibati vəzifələrə namizədlikdə üstünlük qazanır. Bu model Azərbaycanda da tətbiq olunsa, həm motivasiya artar, həm də regionlarda kadr sabitliyi təmin olunar.

Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdə gördüyü işlərin ən müsbət tərəfi ondan ibarətdir ki, islahatlar yalnız inzibati qərar səviyyəsində deyil, analitik və elmi əsaslarla həyata keçirilir. Nazirlik regionların kadr xəritəsini hazırlayıb, 2025–2030-cu illəri əhatə edən müəllim təminatı proqnozlaşdırma modeli üzərində işləyir. Bu, ilk dəfə olaraq təhsil idarəçiliyində məlumat əsaslı qərarvermənin tətbiqidir. Belə bir sistemin tətbiqi gələcəkdə ixtisas balanssızlığının qarşısını alacaq, təhsil müəssisələrinin ehtiyaclarını daha dəqiq planlaşdırmağa imkan yaradacaq.

Hesab edirəm ki, regionlarda müəllim çatışmazlığının azaldılması istiqamətində görülən işlər təhsildə bərabərlik və keyfiyyətin təmin olunması baxımından mühüm addımdır. Əgər bu siyasət davamlı xarakter alsa, 2027-ci ilə qədər ixtisas uyğunluğu səviyyəsi 95 faizə qədər yüksələ bilər. Bu, Azərbaycanın beynəlxalq təhsil göstəricilərinə də müsbət təsir edəcək, xüsusilə PISA nəticələrində regionlarla paytaxt arasındakı fərqi 10-12 faiz bəndi səviyyəsində azalda bilər. Elm və Təhsil Nazirliyinin apardığı islahatlar, şəffaflıq və planlı kadr siyasəti təhsilin real inkişafını təmin edən müsbət nümunə kimi qiymətləndirilməlidir”.