Səhnə arxasında Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı xoreoqraf Zinarə Qəmbərovadır. Müsahibimizlə Xalq rəssamı Böyükağa Mirzəzadənin "Səhnə arxasında" əsərindən danışmışıq.

Böyükağa Mirzəzadə 21 fevral 1921-ci ildə Bakının Fatmayı kəndində anadan olub. O, Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbində təhsil almış, daha sonra Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutuna daxil olsa da, müharibə səbəbi ilə təhsilini Bakıda tamamlamışdı. Mirzəzadə portret, mənzərə, natürmort və səhnə mövzularında yaratdığı əsərlərlə Azərbaycan rəngkarlığının görkəmli nümayəndələrindən biri olub. Mirzəzadə yaradıcılığında klassik ənənə ilə Avropa rəngkarlıq məktəbinin təsiri harmonik şəkildə birləşir. Balet və teatr sənətinə olan xüsusi marağı rəssamın fiqur plastikasında, ritm duyumunda və işıq-kölgə həllərində özünü göstərir. Böyükağa Mirzəzadə 2007-ci ildə 86 yaşında vəfat edib.

- "Səhnə arxasında" Böyükağa Mirzəzadə yaradıcılığının hansı dövrünə təsadüf edir?

- Azərbaycan təsviri sənətinin klassik ənənələrini müasir dövrün estetik prinsipləri ilə birləşdirən Böyükağa Mirzəzadə ölkənin sənət tarixində özünəməxsus mövqeyə malikdir. Onun yaratdığı hər bir əsər yalnız müəyyən bir anın təsviri deyil, həm də həmin məqamın emosional atmosferinin dərin təhlilidir. "Səhnə arxasında" tablosu da bu baxımdan rəssamın psixoloji müşahidə qabiliyyətini, insan xarakterlərinin daxili dinamizmini ifadə edən nadir işlərdəndir. Tabloda yalnız bir səhnə göstərilmir - burada teatrın, sənətin və yaradıcı insanın iç dünyasının simvolik mənzərəsi açılır. Mirzəzadənin bu əsəri XX əsrin ikinci yarısında çəkildiyi məlumdur. Bu dövr rəssamın yaradıcılığında teatr, səhnə arxası və aktyor psixologiyasına artan maraq ilə xarakterizə olunur. Azərbaycan səhnə mədəniyyəti sürətlə inkişaf edir, teatr sənəti özünün yeni mərhələsinə qədəm qoyurdu. Rəssamın humanist baxışları, xüsusilə yaradıcı insanın daxili çətinliklərinə və emosional yaşantılarına diqqət yetirməsi həmin illərin incəsənət istiqamətləri ilə səsləşirdi.

- Əsərin kompozisiyası necədir?

- Tabloda təsvir olunan qadın fiquru ilk baxışdan sadə görünür. Lakin onun duruşundakı müəyyən gərginlik, düşüncəli baxışı və yaxud içə qapanmış meditativ halı əsərin psixoloji gücünü artırır. Rəssam burada işıq-kölgə həllindən istifadə edərək obrazın daxili aləminə keçid yaradır: üzün solğun işıq altında təsvir olunması, arxa fonda qaranlıq səhnə atmosferi obrazın daxili təlatümlərini qabardır. Paltardakı klassik qırmızı və qızılı çalarlar yalnız teatr kostyumunun detalı deyil, həm də özündə bir simvolizm daşıyır. Qırmızı rəng emosional gərginlik, səhnə həyəcanı və yaradıcılıq coşğusunu ifadə edir. Qızılı tonlar isə sənətkarın səhnəyə çıxmazdan əvvəl keçirdiyi məsuliyyət hissi, daxili hazırlıq və özünüdərk prosesinə işarə edir.

- Tablonun rəng həlli haqqında nə deyə bilərsiniz?

- Böyükağa Mirzəzadənin rəng səciyyəsi orta əsr və Şərq miniatürlərinin plastikasına, həmçinin Avropa modernizminin lirizminə əsaslanır. Fırça toxunuşlarının yumşaqlığı, rəng keçidlərinin incəliyi əsərin poetik ruhunu daha da gücləndirir. Rəssam burada hiperrealist dəqiqlikdən deyil, emosional təsvir dilindən istifadə edir. Bu isə əsəri yalnız vizual yox, həm də mənəvi təcrübəyə çevirir.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- Səhnə arxası - tamaşaçı üçün görünməyən, lakin sənətkar üçün ən mühüm məkanlardan biridir. Burada aktyorun real həyatı səhnə həyatı ilə qovuşur, emosiyalar qarşıdurma yaşayır, insan öz daxili həyəcanları ilə üz-üzə qalır. Mirzəzadə bu qarşıdurmanı məhz bir anın təsviri ilə verə bilib: qadın obrazı sanki öz-özünə suallar verir, daxili monoloqa qərq olur. Bu dialoq sənət, insan və həyat arasında qurulan metaforik münasibətlər sisteminin açarıdır. Əsər Azərbaycan təsviri sənətində teatr mövzusunun təcəssümündə mühüm bir mərhələdir. Bu əsər həm teatr mədəniyyətinin vizual sənətdə ifadəsinə töhfə verir, həm də yaradıcı insanın iç dünyasının incə psixoloji təhlilini təqdim edir. Rəssam burada dekorativliklə psixoloji dərinlik arasında balans yaradaraq milli incəsənətdə nadir rast gəlinən bir məzmunsallıq nümayiş etdirir. Böyükağa Mirzəzadənin "Səhnə arxasında" əsəri Azərbaycan təsviri sənətinin ən təsirli psixoloji portretlərindən biridir. Bu tablo, sadəcə, səhnəyə çıxmağa hazırlaşan bir qadın obrazı deyil. Bu, sənətkarın nəfəsidir, insanın daxilində baş verən sənətə hazırlıq prosesinin poetik təsviridir. Əsər həm estetik, həm psixoloji, həm də bədii dəyərinə görə dövrünün incəsənət tendensiyalarını dərindən əks etdirir və bu gün də aktuallığını qoruyur.

Aytac SAHƏD