Sent Pol xəstəxanasının bağçası Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin "İncəsənət və dizayn" fənn birləşmə komissiyasının sədri, sənətşünas Emil Ağayevdir. Müsahibimizlə məşhur Niderland rəssamı Vinsent van Qoqun "Sent-Pol xəstəxanasının bağçası" əsərindən danışmışıq.

Vinsent van Qoq 30 mart 1853-cü ildə Niderlandın Qrot-Zundert şəhərində anadan olub. XIX əsrin ən görkəmli rəssamlarından və postimpressionizmin əsas nümayəndələrindən biri hesab olunur. Van Qoq qısa yaradıcılıq fəaliyyəti ərzində mənzərə, portret, avtoportret və natürmort janrlarında özünəməxsus sənət dili formalaşdırıb.

Yaradıcılığının ilk mərhələsində onun əsərlərində tünd qəhvəyi, boz və torpaq tonları, ağır əmək və kənd həyatı üstünlük təşkil edirdi. "Kartof yeyənlər" bu dövrün ən məşhur əsərlərindəndir. Parisə köçməsi isə yaradıcılığında mühüm dönüş yaradıb. Burada impressionist və neoimpressionist rəssamların əsərləri ilə tanış olan Van Qoq rəng palitrasını dəyişdirib, işıqlı və parlaq rənglərə, tamamlayıcı rənglərin qarşılaşdırılmasına və qısa, ritmik fırça vuruşlarına üstünlük verməyə başlayıb.

1888-ci ildə Arla köçən rəssam yaradıcılığının ən məhsuldar mərhələlərindən birini yaşayıb. "Günəbaxanlar", "Gecə kafesi", "Ulduzlu gecə", "Arlda yataq otağı" və çoxsaylı avtoportretləri onun ən tanınmış əsərləri sırasındadır.

1889-cu ildə Van Qoq Sent-Remi-de-Provens şəhərində yerləşən Sen-Pol-de-Mozol müəssisəsində müalicə olunub. Burada xəstəxananın bağçası və ətrafdakı təbiət onun yaradıcılığında mühüm yer tutub. Məhz bu dövrdə yaradılmış "Sent-Pol xəstəxanasının bağçası" əsərində onun payız təbiətinə marağı, güclü rəng duyumu və ekspressiv fırça texnikası aydın şəkildə müşahidə olunur.

Van Qoqun yaradıcılığının əsas xüsusiyyətləri parlaq və kontrast rənglər, qalın və istiqamətli fırça vuruşları, dinamik kompozisiya və təbiətin subyektiv qavranılmasıdır. O, rəngi yalnız obyektlərin zahiri görünüşünü göstərən vasitə kimi deyil, hiss və emosiyaları ifadə edən mühüm bədii vasitə kimi qəbul edirdi.

Vinsent van Qoq 29 iyul 1890-cı ildə Fransanın Overy-sur-Uaz (Auvers-sur-Oise) şəhərində vəfat edib. Sağlığında geniş şöhrət qazanmasa da, ölümündən sonra yaradıcılığı dünya incəsənətinin ən mühüm hadisələrindən birinə çevrilib.

- Əsərin yaranma tarixi Van Qoq yaradıcılığının hansı dövrünə təsadüf edir?

- Vinsent van Qoqun "Sent-Pol xəstəxanasının bağçası" əsəri 1889-cu ilin oktyabrında, Fransanın Sent-Remi-de-Provens şəhərində işlənib. Rəssam həmin dövrdə Saint-Paul-de-Mausole xəstəxanasında yaşayır və burada yerləşən bağçanı yaradıcılığının əsas mövzularından birinə çevirirdi. Van Qoq 1889-cu ilin mayında könüllü olaraq bu xəstəxanaya yerləşdirilib və təxminən bir il burada qalıb.

Əsərin yaranması 1889-cu ilin payızına, təbiətin rəng dəyişdirdiyi və ağacların yarpaqlarını tökməyə başladığı dövrə təsadüf edir. Van Qoq bağçadakı ağacların gövdələrini, saralmış və yaşıllaşan yarpaqları, yerə səpələnmiş yarpaqları və bağçada hərəkət edən tənha insan fiqurunu müşahidə edərək bu mənzərəni kətana köçürüb. Rəssam əsəri yüksək baxış nöqtəsindən quraraq ağacların hündür gövdələrini kompozisiyanın əsas struktur elementinə çevirib. Van Qoq bu əsəri yağlı boya ilə kətan üzərində işləyib.

- Tablo harada saxlanılır?

- Əsərin ölçüləri təxminən 73,8 ? 60,8 sm-dir və hazırda Amsterdamdakı Van Qoq Muzeyində qorunur. Muzeyin məlumatlarında əsərin yaradılma tarixi oktyabr 1889-cu il kimi göstərilir. Bu dövrdə Van Qoq Saint-Remydəki bağçadan ilhamlanaraq bir neçə əsər yaradıb. Payız mənzərələri üzərində işləyərkən o, xüsusilə ağacların forması, yarpaqların hərəkəti, işıq və rənglərin qarşılıqlı əlaqəsi ilə maraqlanıb. Buna görə "Sent-Pol xəstəxanasının bağçası" yalnız konkret bir bağçanın təsviri deyil, həm də rəssamın təbiəti özünəməxsus emosional və ekspressiv rəng dili ilə ifadə etdiyi əsərlərdən biridir.

- Əsərin kompozisiyası necədir?

- Vinsent van Qoqun "Sent-Pol xəstəxanasının bağçası" əsərində kompozisiya quruluşu qeyri-ənənəvi baxış bucağı, ağac gövdələrinin ritmik yerləşdirilməsi və ön planın kəskin şəkildə kəsilməsi üzərində qurulub. Rəssam səhnəni yuxarıdan baxış nöqtəsindən təqdim etməklə tamaşaçının diqqətini bağçanın daxilinə yönəldir. Bu yüksək baxış bucağı əsərin məkan quruluşuna xüsusi dinamika gətirir.

Kompozisiyanın əsasını ön planda yerləşdirilmiş hündür və tünd rəngli ağac gövdələri təşkil edir. Gövdələrin bir hissəsinin kətanın sərhədləri tərəfindən kəsilməsi əsərə təsadüfi görüntü və hərəkətlilik təsiri verir. Bu kompozisiya üsulu yapon qravürlərinin təsiri ilə əlaqələndirilir və Van Qoqun həmin dövrdə mənimsədiyi qeyri-mərkəzləşdirilmiş kadr quruluşunu nümayiş etdirir.

Gövdələrin arasında yerləşən sarı, narıncı və yaşıl yarpaqlı ağaclar kompozisiyaya rəng və faktura zənginliyi gətirir. Əsərin sol hissəsində yerləşən cığır kompozisiyanın dərinliyini artırır və baxışı tədricən arxa plana yönəldir. Cığır üzərində təsvir edilmiş tənha insan fiquru isə kiçik ölçüsünə baxmayaraq, əsərin məzmununda mühüm rol oynayır. Fiqurun ətrafındakı geniş təbiət məkanı onun kiçikliyini vurğulayır və insanla təbiət arasındakı münasibəti ifadə edir.

Arxa planda görünən xəstəxana binasının hissələri təbiət mənzərəsinə memarlıq elementləri əlavə edir. Lakin bina kompozisiyada əsas mövqedə deyil; ağacların və yarpaqların yaratdığı təbii mühitin içərisində ikinci dərəcəli element kimi qalır.

Əsərin aşağı hissəsində yerə səpələnmiş sarı, narıncı və qəhvəyi yarpaqlar geniş rəng sahəsi əmələ gətirir. Bu rəng sahəsi ağacların yaşıl və tünd tonları ilə qarşılaşdırılaraq güclü rəng və ton kontrastı yaradır. Yer səthindəki qısa və istiqamətli fırça vuruşları isə təsvirə hərəkət və ritm verir.

Ümumilikdə, Van Qoq şaquli ağac gövdələri, diaqonal cığır, kiçik insan fiquru, geniş yer səthi və sıx yarpaq kütlələrini vahid kompozisiya sistemi daxilində birləşdirib. Əsərin qeyri-adi kadrlaşdırılması, ön plandakı gövdələrin kəsilməsi və yüksək baxış nöqtəsi ənənəvi mənzərə kompozisiyasından fərqlənir.

- Rəng həlli necədir?

- Vinsent van Qoqun "Sent-Pol xəstəxanasının bağçası" əsərində rəng həlli payız fəslinin xarakterini və rəssamın emosional ifadə tərzini müəyyən edən əsas bədii vasitələrdən biridir. Əsərin koloriti əsasən sarı, narıncı, qızılı, yaşıl, mavi, qəhvəyi və tünd göy rənglərin qarşılıqlı əlaqəsi üzərində qurulub. Bu rənglər arasındakı kontrastlar payız mənzərəsinin həm təbii görünüşünü, həm də emosional təsirini artırır.

Kompozisiyada ən geniş rəng sahəsini sarı və qızılı tonlar təşkil edir. Xüsusilə yer səthinə və ağacların yarpaqlarına tətbiq olunan sarı, oxra və qızılı rənglər payızın əsas koloristik xarakterini müəyyənləşdirir. Yerə tökülmüş yarpaqların sarı-narıncı çalarlarla işlənməsi təbiətin mövsümi dəyişməsini və yarpaqdüşümü prosesini göstərir. Bu isti rənglər əsərin ümumi atmosferinə işıqlı və canlı xarakter verir.

Narıncı və qırmızımtıl tonlar əsasən ağacların yarpaqlarında və yer səthində istifadə olunaraq sarı rənglərin təsirini gücləndirir. Van Qoq bu rəngləri hamar şəkildə qarışdırmaq əvəzinə, ayrı-ayrı və istiqamətli fırça vuruşları ilə tətbiq edir. Nəticədə rəng səthi hərəkətli və ritmik görünür.

Əsərin bəzi hissələrində müşahidə olunan tünd yaşıl və göy-yaşıl tonlar isti rənglərlə kəskin kontrast yaradır. Xüsusilə sarı-narıncı yarpaqlarla tünd yaşıl rənglərin qarşılaşdırılması isti-soyuq rəng kontrastı meydana gətirir. Rəssam ağac gövdələrində qəhvəyi, tünd qəhvəyi, boz və mavi çalarlarından istifadə edib. Bu rənglər sarı və narıncı yarpaqlarla qarşılaşdıqda daha da nəzərə çarpır.

Əsərin arxa planında görünən mavi səma və açıq mavi-boz rənglər isti payız koloriti ilə kontrast təşkil edir. Beləliklə, Van Qoq rəngləri yalnız əşyaların təbii rəngini göstərmək üçün deyil, məkanın dərinliyini, işıq münasibətlərini və emosional atmosferi yaratmaq üçün istifadə edib.

Əsərin rəng həllində diqqət çəkən digər xüsusiyyət rənglərin qalın və enerjili fırça vuruşları ilə tətbiq edilməsidir. Sarı, narıncı və yaşıl rənglər qısa və istiqamətli vuruşlarla işlənərək səthdə ritmik faktura yaradır. Bu üsul Van Qoqun postimpressionist üslubunun mühüm xüsusiyyətlərindən biri olmaqla, təbiətin sakit görüntüsünə hərəkət və dinamika qazandırır.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- Vinsent van Qoqun "Sent-Pol xəstəxanasının bağçası" əsəri ilk baxışda sadə bir payız mənzərəsini təsvir etsə də, əsərin bədii və emosional məzmunu daha geniş məna daşıyır. Rəssam payız təbiətinin dəyişkənliyindən istifadə etməklə zamanın keçiciliyi, təbiətin daim yenilənməsi və həyatın müxtəlif mərhələləri haqqında düşüncə yaradır. Ağaclardan tökülən yarpaqlar həyatın keçici xarakterini xatırlatsa da, təbiətin öz dövranında davam etməsi yenilənmə və ümid ideyasını da ifadə edir.

Əsərdə insan fiqurunun geniş təbiət məkanı içərisində kiçik təsvir olunması insanın təbiət qarşısındakı mövqeyini düşündürür. Tənha insan fiquru sakit və düşüncəli atmosfer yaradaraq əsərin emosional təsirini gücləndirir. Bu baxımdan əsər tamaşaçıya sakitliyə, müşahidəyə, təbiətin gözəlliyini dərk etməyə və həyatın dəyişkənliyini qəbul etməyə çağırış kimi təsir bağışlayır.

Van Qoq üçün təbiət yalnız təsvir ediləcək obyekt deyil, həm də daxili hissləri ifadə edən mühüm vasitə olub. Buna görə əsərdəki payız mənzərəsi müəyyən mənada insanın daxili dünyası ilə əlaqələndirilə bilər. Rənglərin güclü kontrastı, ağacların ritmik quruluşu və tökülən yarpaqların hərəkətli təsviri təbiətin zahiri görünüşü ilə yanaşı, emosional gərginliyi və daxili düşüncələri də ifadə edir.

Mənim fikrimcə, Vinsent van Qoqun "Sent-Pol xəstəxanasının bağçası" əsəri payız mövzusunun ən təsirli bədii ifadələrindən biridir. Əsərdə məni ən çox cəlb edən xüsusiyyət rəssamın adi bir payız mənzərəsini güclü emosional təsirə malik sənət əsərinə çevirməsidir. Van Qoq ağacları, yarpaqları və bağçanı sadəcə olduğu kimi təsvir etməklə kifayətlənmir, onların vasitəsilə özünəməxsus hiss və düşüncələrini tamaşaçıya çatdırır.

Əsərin sarı, narıncı və qızılı rənglərinin tünd yaşıl və mavi çalarlarla qarşılaşdırılması mənzərəyə xüsusi canlılıq verir. Mənim üçün bu rənglər payızın yalnız solğun və kədərli deyil, eyni zamanda işıqlı, zəngin və poetik bir mövsüm olduğunu göstərir. Yerə tökülmüş yarpaqlar isə təbiətin sona çatmasını deyil, onun dəyişmə və yenilənmə prosesinin bir hissəsini xatırladır.

Əsərdəki tənha insan fiquru kompozisiyanın emosional məzmununu daha da dərinləşdirir. Kiçik insan obrazının böyük və rəngarəng təbiət içərisində yerləşdirilməsi tamaşaçıda tənhalıq, düşüncə və sakitlik hissləri yaradır. Bununla yanaşı, həmin fiqur insanın təbiətlə harmoniyada mövcudluğunu da ifadə edə bilər.

Bu əsər məndə sakitlik, düşüncə və təbiətə yaxınlıq hissi yaradır. Mənim fikrimcə, Van Qoq bu əsər vasitəsilə bizə göstərir ki, təbiətdəki hər dəyişiklik müəyyən bir son olmaqla yanaşı, həm də yeni başlanğıcın bir hissəsidir. Məhz buna görə "Sent-Pol xəstəxanasının bağçası" mənim üçün yalnız payız mənzərəsi deyil, həm də həyatın keçiciliyi, dəyişkənliyi və gözəlliyi haqqında düşünməyə vadar edən fəlsəfi məzmunlu bir əsərdir.

Aytac SAHƏD