Şəxsiyyətə toxunmaq olarmı? Orxan Saffari yazır

Adətən, kimisə tənqid edən zaman “Şəxsiyyətə toxunmaq olmaz” kimi arqument gətirən adamların özlərinin də hansısa formada şəxsiyyət problemi olur. Bu narahatlıq da məhz həmin narahatlığın təzahürüdür.

Birmənalı və qeyd-şərtsiz şəkildə başa düşmək lazımdır ki, ictimai-siyasi fiqurun şəxsiyyəti tənqid obyektidir.

İncəsənət adamları, yəni yazıçılar, şairlər, aktyorlar, musiqiçilər və ümumən ictimai nüfuz sahibi olan şəxslər tənqid edilərkən tez-tez bir “mənəvi sipər” işə düşür: “şəxsiyyətə toxunmaq olmaz”.

Bu cümlə ilk baxışdan etik və humanist səslənsə də, əslində, çox vaxt tənqidi boğmaq, məsuliyyətdən yayınmaq və ictimai müzakirəni susdurmaq üçün işlədilən rahat bir formuldur. Sual budur: doğrudanmı şəxsiyyətdən yazmaq olmaz? Yoxsa bu, bilərəkdən və ya bilməyərəkdən yaradılmış mifdir?

Ədəbiyyat və incəsənət tarixində “şəxsiyyət” və “yaradıcılıq” anlayışlarını tam ayırmaq cəhdləri olsa da, bu ayrılıq heç vaxt mütləq və yekdil qəbul edilməyib. Roland Barthes-in məşhur “Müəllifin ölümü” tezisi belə, müəllifi tamamilə mətnin xaricinə atmaq iddiasında olsa da, sonrakı ədəbi-nəzəri müzakirələr göstərdi ki, müəllifin sosial mövqeyi, dünya görüşü, psixoloji strukturu və həyat təcrübəsi mətndən tam silinmir. Əksinə, çox zaman mətnin alt qatlarında özünü daha güclü şəkildə büruzə verir.

Burada bioqrafik tənqid anlayışı ortaya çıxır.

Bioqrafik tənqid müəllifin həyatını, davranışlarını, etik seçimlərini və sosial münasibətlərini onun yaradıcılığını anlamaqda açar kimi istifadə edən legitim bir ədəbi metoddur. Bu metodun mövcudluğu təkbaşına onu sübut edir ki, şəxsiyyət ədəbiyyatda və incəsənətdə “toxunulmaz zona” deyil.

Xüsusilə ictimai-siyasi fiqurlar və ya cəmiyyətə təsir gücü olan incəsənət adamları məsələsində “şəxsiyyətə toxunmaq olmaz” iddiası daha da problematikdir. Çünki ictimai fiqur olmaq könüllü və şüurlu seçimdir. İnsan öz sözünü, mövqeyini, ideyasını və simvolik kapitalını cəmiyyətin qarşısına çıxarırsa, artıq o, təkcə fərdi yox, həm də ictimai subyektdir.

İctimai subyektin isə şəxsiyyəti onun fəaliyyəti ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Bir yazıçının susqunluğu, konformizmi, yaltaqlığı və ya cəsarəti sadəcə “şəxsi xüsusiyyətlər” deyil, onun mədəni prosesdə tutduğu mövqenin tərkib hissəsidir. Belə hallarda şəxsiyyətdən yazmaq şəxsi həyata müdaxilə yox, ictimai məsuliyyətin təhlilidir.

Burada çox vacib bir fərq var: şəxsiyyətə söymək ilə şəxsiyyəti tənqid etmək eyni şey deyil. Etik tənqid şəxsin xarakterini, davranış modelini və ictimai mövqeyini arqumentlərlə analiz edir. Bu, nə təhqirdir, nə də linç. Əksinə, bu, düşüncə və vicdan mühakiməsidir.

Əgər bir şair illərlə ədalətsiz ədəbi sistemin içində yer alıb, gənc istedadların qarşısında sədd olubsa, onun “şəxsiyyətindən yazmaq” tamamilə haqlıdır. Çünki burada söhbət onun evdə necə ata olmasından yox, ictimai mühitdə necə insan olmasından gedir.

Ədəbiyyat yalnız gözəl cümlələr, metaforalar və estetik formalar deyil. Ədəbiyyat həm də etik mövqedir. Yazıçının şəxsiyyəti onun qorxuları, susqunluğu, cəsarətsizliyi və ya əksinə, prinsipiallığı məhz bu etik mövqenin real göstəricisidir. Bu baxımdan, şəxsiyyətdən yazmaq, əslində, ədəbiyyatın vicdanını qorumaq cəhdidir.

Əgər biz “şəxsiyyətə toxunmaq olmaz” deyərək hər cür davranışı toxunulmaz elan etsək, o zaman sənət adamını müqəddəsləşdirər, onu adi ictimai məsuliyyətdən azad etmiş olarıq.

Bu isə nə ədəbiyyata, nə də cəmiyyətə xeyir gətirir.

Orxan Saffari

Gununsesi.info