“Son istifadə tarixi” oyunu: market rəfində alıcını gözləyən tələ

Market rəflərində parlaq qablaşdırma, endirim etiketləri və “sərfəli qiymət” yazıları alıcının diqqətini tez çəkir. Ancaq çox vaxt ən vacib detal kiçik şriftlə məhsulun üzərində gizlənir: istehsal tarixi, yararlılıq müddəti və saxlanma şərtləri. Alıcı tələsir, satıcı satış planını düşünür, market isə zərəri azaltmağa çalışır. Məhz bu nöqtədə ən təhlükəli sual ortaya çıxır: bəzi məhsulların istifadə müddəti doğrudanmı bitməyib, yoxsa sadəcə dəyişdirilib?
Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzuda hazırladığı araşdırmanı təqdim edirik:

Bu mövzu təkcə ticarət pozuntusu deyil, birbaşa ictimai sağlamlıq məsələsidir. Çünki yararlılıq müddəti bitmiş məhsul sadəcə dadını itirmiş qida deyil. O, düzgün saxlanmayıbsa və ya üzərindəki tarixlə oynanılıbsa, zəhərlənmə, allergik reaksiya, mədə-bağırsaq problemləri və daha ağır fəsadlar yarada bilər. Xüsusilə süd məhsulları, ət, toyuq, balıq, kolbasa, hazır salatlar, kremli şirniyyatlar və uşaq qidaları bu baxımdan daha riskli sayılır.

Tarix necə “yenilənir”?

İstehlakçılar bəzən məhsulun üzərində iki fərqli etiket görür: biri qablaşdırmanın özündə, digəri isə sonradan yapışdırılmış kağız etiketdə. Bu, həmişə saxtakarlıq demək deyil. Bəzi hallarda idxal məhsullarına Azərbaycan dilində əlavə etiket vurulur, bu etiketdə tərkib, istehsalçı, idxalçı və istifadə qaydası göstərilir. Amma problem o zaman başlayır ki, əlavə etiket köhnə tarixi örtür, məhsulun üzərindəki ilkin məlumat gizlədilir və alıcıya sanki məhsul daha təzəymiş kimi təqdim olunur.

Ən çox rast gəlinən şübhəli hallar bunlardır: köhnə etiketin üstündən yeni etiket yapışdırılması, tarixin silinib yenidən çap edilməsi, qablaşdırmanın zədələnmiş hissəsinin qiymət etiketi ilə örtülməsi, endirim adı ilə son günündə olan məhsulun tarixinin görünməz hala salınması və soyuducuda saxlanmalı məhsulun adi rəfdə satılması. Bəzi hallarda isə məhsulun üzərində tarix var, amma saxlanma şərti pozulduğu üçün həmin məhsul tarix bitməmiş də təhlükəli vəziyyətə gələ bilər.

Azərbaycan Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin məlumatlarında da qida məhsullarının qablaşdırma və etiketləmə tələblərinə əməl edilməsinin vacib olduğu bildirilir. Qablaşdırma məhsulu çirklənmədən, xarici təsirdən və fiziki zədədən qorumağa xidmət edir; bu tələblərin pozulması isə riskləri artırır.  

“Vaxtı keçməyib” demək həmişə təhlükəsizdir?

Yararlılıq müddəti məhsulun təhlükəsiz qalacağı zaman aralığını göstərir, amma bu yalnız saxlanma şərtlərinə əməl edildiyi halda keçərlidir. Məsələn, soyuducuda saxlanmalı qatıq bir neçə saat isti anbarda qalıbsa, üzərindəki tarix hələ bitməsə belə, məhsul riskli ola bilər. Eyni şey dondurulmuş ət, balıq, yarımfabrikat və kremli tortlara da aiddir. Məhsul bir dəfə əriyib yenidən dondurulubsa, alıcı bunu qablaşdırmadan asanlıqla anlamaya bilər.

Azərbaycan qanunvericiliyində qida məhsullarının yararlılıq müddəti saxlanma şərtlərinə əməl edilməklə məhsulun təhlükəsizlik tələblərinə uyğunluğunu saxladığı müddət kimi izah olunur. Bu o deməkdir ki, tarix təkbaşına kifayət deyil; məhsulun necə daşınması, harada saxlanması və satışa necə çıxarılması da eyni dərəcədə vacibdir.  

Marketlər niyə belə riskə gedir?

Bu sualın cavabı çox vaxt sadədir: zərərdən qaçmaq. Yararlılıq müddəti bitən məhsul satılmadıqda market onu rəfdən çıxarmalı, geri qaytarmalı və ya məhv etməlidir. Bu isə pul itkisi deməkdir. Xüsusilə böyük həcmdə alınan süd məhsulları, ət məhsulları, şirniyyatlar və hazır qidalar vaxtında satılmadıqda sahibkar üçün problemə çevrilir. Bəzi yerlərdə bu problem qanuni yolla həll edilir: məhsul son istifadə tarixinə az qalmış endirimə qoyulur və alıcıya açıq şəkildə məlumat verilir. Amma qanunsuz yol seçildikdə məhsulun tarixi gizlədilir və risk alıcının üzərinə ötürülür.

Burada ən təhlükəli məqam alıcının aldadılmasıdır. Alıcı məhsulu “təzə” hesab edib evə aparır, uşağa verir, süfrəyə qoyur. Sonra zəhərlənmə baş verdikdə isə səbəbi tapmaq çətinləşir. Çünki problem təkcə məhsulun tarixində yox, onun marketə gələnədək keçdiyi yolda da ola bilər.

AQTA yoxlamalarında nə üzə çıxır?

Rəsmi məlumatlarda vaxtaşırı mağaza və marketlərdə yararlılıq müddəti bitmiş məhsulların aşkarlanması barədə xəbərlər yayımlanır. AQTA-nın bir məlumatında marketdə yararlılıq müddəti bitmiş məhsulların satışdan çıxarıldığı və müəssisə rəhbərinin inzibati məsuliyyətə cəlb olunduğu bildirilir.   Başqa bir yoxlama məlumatında mağazada yararlılıq müddəti bitmiş ərzaq məhsullarının satıldığı, məhsulların yerdən və divardan aralı saxlanmadığı, təmizlik tələblərinə əməl edilmədiyi qeyd olunub; faktla bağlı protokol tərtib edilib və müddəti bitmiş məhsulların məhv edilməsi barədə qərar qəbul olunub.  

Bu faktlar göstərir ki, problem nəzəri deyil. Market rəflərində belə hallar aşkarlanır və nəzarət tədbirləri görülür. Amma təkcə dövlət qurumlarının yoxlaması kifayət deyil. Çünki minlərlə satış nöqtəsində hər məhsulu hər gün yoxlamaq mümkün deyil. Ona görə də alıcının diqqətli olması da təhlükəsizlik zəncirinin bir hissəsidir.

Alıcı nəyə baxmalıdır?

Məhsul alarkən ilk növbədə tarixin necə vurulduğuna diqqət edilməlidir. Tarix silik görünürsə, üzərində əlavə etiket varsa, qablaşdırmanın bir hissəsi cırılıbsa və ya qiymət etiketi məhz tarixin üstünə yapışdırılıbsa, bu məhsuldan uzaq durmaq daha doğrudur. Süd və ət məhsullarında qablaşdırmanın şişməsi, xoşagəlməz qoxu, rəng dəyişikliyi, maye sızması və donmuş məhsulun üzərində iri buz kristalları da şübhəli əlamətlərdir.

Endirimli məhsullarda diqqət ikiqat artırılmalıdır. Endirim özü problem deyil, amma “son gün məhsulu” alıcıya açıq bildirilməlidir. Əgər məhsulun tarixi görünmürsə, satıcıdan soruşmaq lazımdır. Cavab qeyri-müəyyəndirsə və ya məhsulun etiketi şübhəlidirsə, onu almaq riskdir.

Uşaqlar və yaşlılar üçün təhlükə daha böyükdür

Yararlılıq müddəti ilə oynanılmış məhsul hər kəs üçün risklidir, amma uşaqlar, yaşlılar, hamilələr və immun sistemi zəif olan insanlar üçün təhlükə daha ciddidir. Uşaq qidaları, süd məhsulları, yoqurtlar, pendirlər, kolbasa və hazır yeməklərdə tarixə xüsusi diqqət edilməlidir. Çünki bu məhsullarda bakterial çoxalma daha sürətli gedə bilər. Evdə “qoxusu normaldırsa, yeyilə bilər” yanaşması da həmişə doğru deyil. Bəzi təhlükəli mikroorqanizmlər məhsulun qoxusunda və görünüşündə ciddi dəyişiklik yaratmadan da sağlamlığa zərər verə bilər.

Problem təkcə marketdə bitmir

İstifadə müddətinin dəyişdirilməsi ilə mübarizə yalnız cərimə ilə həll olunmur. Burada sistemli yanaşma lazımdır. Marketlərdə daxili nəzarət güclənməli, məhsulların rəfə çıxarılmasına cavabdeh şəxslər məsuliyyət daşımalı, anbardan rəfə qədər izləmə mexanizmi şəffaf olmalıdır. Elektron barkod sistemi, avtomatik tarix nəzarəti, soyuducu temperaturunun qeydiyyatı və kameralar bu sahədə saxtakarlığın qarşısını azalda bilər.

Eyni zamanda alıcı şikayət mexanizmlərindən istifadə etməlidir. Şübhəli məhsul aşkar edildikdə onun fotosunu çəkmək, mağazanın adını, ünvanını, məhsulun adını və tarixini qeyd etmək vacibdir. Belə hallar aidiyyəti qurumlara bildirildikdə yoxlama üçün əsas yaranır.

Nəticə: Rəfdəki tarix sadəcə rəqəm deyil

Marketdə məhsulun üzərindəki istifadə müddəti alıcı ilə satıcı arasında etibar xəttidir. Bu xətt pozulanda məsələ artıq təkcə bir məhsulun satışı olmur. Söhbət insan sağlamlığından, uşaqların təhlükəsizliyindən, istehlakçı hüquqlarından və qida bazarına inamdan gedir.

İstehlakçı hər dəfə məhsul alarkən bir neçə saniyə ayırıb tarixə, qablaşdırmaya və saxlanma şəraitinə baxmalıdır. Marketlər isə bilməlidir ki, vaxtı keçmiş məhsulu satmaq qısa müddətli qazanc kimi görünsə də, uzun müddətdə həm hüquqi məsuliyyət, həm də reputasiya itkisi yaradır. Çünki alıcının ən böyük sualı sadədir: “Mən bu məhsulu ailəmə rahatlıqla verə bilərəmmi?” Əgər bu suala şübhə yaranırsa, həmin məhsul artıq rəfdə qalmamalıdır.